ખાસ નોંધ: ઓડિયો રિવિઝન માત્ર એપમાં ઉપલબ્ધ છે
અહીં આપેલી મેગા રિવિઝન નોટ્સ તમે વાંચી શકો છો. જો તમે આ નોટ્સને મુસાફરી કરતા અથવા કામ કરતા ઓડિયો સ્વરૂપે સાંભળવા માંગતા હોવ, તો હમણાં જ આપણી 'પરીક્ષા સારથી' એપ પ્લેસ્ટોર પરથી ડાઉનલોડ કરો.
એપ ડાઉનલોડ કરો
- નમસ્તે વિદ્યાર્થીઓ, આજે આપણે ગુજરાતી સાહિત્યનું મેગા રિવિઝન કરીશું.
- પ્રાચીન ગુજરાતી સાહિત્ય (જૈન યુગ / પ્રાગ-નરસિંહ યુગ)
- ગુજરાતી ભાષાનો ઉદ્ભવ અપભ્રંશ અને પ્રાકૃત ભાષામાંથી થયો છે.
- ગુજરાતી ભાષાના પ્રથમ વ્યાકરણ ગ્રંથના રચયિતા જૈન મુનિ હેમચંદ્રાચાર્ય છે.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: હેમચંદ્રાચાર્યનો પ્રખ્યાત વ્યાકરણ ગ્રંથ 'સિદ્ધહૈમશબ્દાનુશાસન' છે.
- સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમયમાં હેમચંદ્રાચાર્યને 'કલિકાલસર્વજ્ઞ' નું બિરુદ મળ્યું હતું.
- હેમચંદ્રાચાર્યએ સ્થાનિક શબ્દો માટે 'દેશીનામમાલા' ગ્રંથ રચ્યો હતો.
- પ્રાચીન યુગનું મુખ્ય સાહિત્ય રાસ, ફાગુ અને પ્રબંધ સ્વરૂપમાં હતું.
- ગુજરાતી સાહિત્યની પ્રથમ કૃતિ શાલિભદ્રસૂરિ રચિત 'ભરતેશ્વર બાહુબલિ રાસ' (૧૧૮૫) છે.
- ફાગુ સાહિત્ય વસંત ઋતુ અને શૃંગાર રસનું વર્ણન કરતું કાવ્ય છે.
- ગુજરાતીનું પ્રથમ ફાગુ કાવ્ય 'સિરી થૂલિભદ્દફાગુ' (સ્થૂલિભદ્ર ફાગુ) જિનપદ્મસૂરિ રચિત છે.
- અજ્ઞાત કવિ રચિત 'વસંતવિલાસ' પ્રાચીન યુગનું શ્રેષ્ઠ ફાગુ કાવ્ય છે.
- જૈનેત્તર કવિઓમાં અસાઈત ઠાકરનું નામ સર્વોપરી છે, જેઓ ભવાઈના પિતા ગણાય છે.
- અસાઈત ઠાકરે સમાજના કુરિવાજો પર કટાક્ષ કરતા આશરે ૩૬૦ ભવાઈ વેશ રચ્યા હતા.
- નોંધ: ભવાઈનો સૌથી જૂનો વેશ 'રામદેવપીરનો વેશ' ગણાય છે.
- ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રથમ મુસ્લિમ કવિ અબ્દુલ રહેમાન છે, જેમણે 'સંદેશકરાસ' રચ્યું.
- બારમાસી કાવ્યપ્રકારમાં વિરહ રસ મુખ્ય હોય છે.
- પ્રથમ બારમાસી કાવ્ય વિનયચંદ્રસૂરિ રચિત 'નેમિનાથ ચતુષ્પાદિકા' છે.
- પ્રાચીન કાળમાં પ્રબંધ એ ઐતિહાસિક વીરરસ પ્રધાન કાવ્ય સ્વરૂપ હતું.
- પદ્મનાભ રચિત 'કાન્હડદે પ્રબંધ' (૧૪૫૬) એ ઐતિહાસિક પ્રબંધનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.
- પ્રાચીન ગુજરાતી ગદ્યનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ માણિક્યસુંદર રચિત 'પૃથ્વીચંદ્ર ચરિત' છે.
- તરુણપ્રભસૂરિનું 'બાલવબોધ' પ્રાચીન ગદ્યની ધાર્મિક રચના છે.
- પ્રાચીન જૈન સાહિત્યનો પાયો સમજ્યા પછી, હવે આપણે પ્રવેશી રહ્યા છીએ ભક્તિરસથી છલકાતા મધ્યકાલીન યુગમાં.
- મધ્યકાલીન સાહિત્ય - સગુણ અને નિર્ગુણ ભક્તિ ધારા
- મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો સમયગાળો ઈ.સ. ૧૪૫૦ થી ૧૮૫૦ ગણાય છે.
- મધ્યકાલીન સાહિત્ય મુખ્યત્વે પદ્યપ્રધાન અને ધર્મકેન્દ્રી હતું.
- ગુજરાતી ભાષાના આદિકવિ નરસિંહ મહેતા છે.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: નરસિંહ મહેતાની રચનાઓ 'પ્રભાતિયા' તરીકે ઓળખાય છે, જે ઝૂલણા છંદમાં છે.
- નરસિંહ મહેતાનું પ્રિય ભજન 'વૈષ્ણવ જન તો તેને કહીએ' ગાંધીજીના જીવનનો મુખ્ય સિદ્ધાંત બન્યું.
- 'કુંવરબાઈનું મામેરું', 'હૂંડી', 'શામળશાનો વિવાહ' અને 'શ્રાદ્ધ' નરસિંહ મહેતાની આત્મચરિત્રાત્મક કૃતિઓ છે.
- પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનાં ગીતો ગાનાર રાજપૂત રાજકુમારી મીરાંબાઈ હતાં.
- મીરાંબાઈનાં પદોમાં કયા ભગવાનની ભક્તિ છે? મુખ્યત્વે શ્રી કૃષ્ણની.
- મધ્યકાલીન સાહિત્યમાં ભક્તિના બે પ્રકાર હતા: સગુણ (મૂર્તિ પૂજા) અને નિર્ગુણ (નિરાકાર) ભક્તિ.
- જ્ઞાની કવિ અખાને નિર્ગુણ ભક્તિધારાના મહાન કવિ ગણવામાં આવે છે.
- અખો મુખ્યત્વે તેના 'છપ્પા' (છ પંક્તિનો કટાક્ષમય કાવ્યપ્રકાર) માટે પ્રખ્યાત છે.
- અખાએ સમાજના આડંબર અને જ્ઞાતિવાદ પર પ્રહાર કરતા આશરે ૭૪૬ છપ્પા રચ્યા છે.
- અખાની વેદાંત અને તત્વજ્ઞાનથી ભરપૂર શ્રેષ્ઠ કૃતિ 'અખેગીતા' છે.
- ભાલણને ગુજરાતી સાહિત્યમાં 'આખ્યાનના પિતા' ગણવામાં આવે છે.
- નોંધ: આખ્યાનને કડવાં (પ્રકરણ) માં વિભાજિત કરવાનું શ્રેય ભાલણને જાય છે.
- ભાલણે બાણભટ્ટની સંસ્કૃત કૃતિ 'કાદંબરી' નો ગુજરાતી પદ્યાનુવાદ કર્યો હતો.
- 'રામબાલ ચરિત્ર', 'દસમસ્કંદ' અને 'નળાખ્યાન' ભાલણની પ્રખ્યાત કૃતિઓ છે.
- મધ્યકાલીન સાહિત્યનો સૌથી નાનો સાહિત્યપ્રકાર 'પદ' છે, જેના સર્જક નરસિંહ મહેતા છે.
- સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના કવિ બ્રહ્માનંદ અને પ્રેમાનંદ સ્વામીએ પણ નોંધપાત્ર પદો રચ્યા છે.
- ગુજરાતીના પ્રથમ પારસી કવિ એરવદ રૂસ્તમ પેશોતે 'ઝરથોસ્તનામેહ' લખ્યું હતું.
- નરસિંહના પ્રભાતિયા અને અખાના છપ્પા જોયા, હવે આપણે આખ્યાન શિરોમણી પ્રેમાનંદ તરફ આગળ વધીએ.
- મધ્યકાલીન સાહિત્ય - આખ્યાન, પદ્યવાર્તા અને ગરબી
- ગુજરાતી સાહિત્યના આખ્યાન શિરોમણી તરીકે પ્રેમાનંદ ભટ્ટ ઓળખાય છે.
- પ્રેમાનંદ માણભટ્ટ (તાંબાની ગાગર પર વીંટી વગાડી કથા કહેનાર) તરીકે પ્રખ્યાત હતા.
- પ્રેમાનંદની પ્રખ્યાત કૃતિઓ 'ઓખાહરણ', 'નળાખ્યાન' અને 'અભિમન્યુ આખ્યાન' છે.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: જ્યાં સુધી ગુજરાતી ભાષાને ગૌરવ નહીં મળે ત્યાં સુધી માથા પર પાઘડી ન પહેરવાની પ્રતિજ્ઞા પ્રેમાનંદે લીધી હતી.
- પદ્યવાર્તાના પિતા તરીકે શામળ ભટ્ટ જાણીતા છે.
- શામળ ભટ્ટની વાર્તાઓમાં ઉખાણાં, સમસ્યાઓ અને ચાતુર્યનો ઉપયોગ થતો.
- ગુજરાતીની પ્રથમ પદ્યવાર્તા 'પદ્માવતી' (૧૭૧૮) શામળ રચિત છે.
- 'મદન મોહના', 'સિંહાસન બત્રીસી' અને 'નંદ બત્રીસી' શામળની જાણીતી કૃતિઓ છે.
- મધ્યકાલીન યુગનો અંતિમ મહાન કવિ દયારામ હતો (૧૭૭૭-૧૮૫૨).
- દયારામ ગુજરાતી સાહિત્યમાં તેમની મધુર 'ગરબી' ઓ માટે પ્રખ્યાત છે.
- અહીં આપણું ચોથા ભાગનું રિવિઝન પૂરું થયું છે.
- ગરબી એ સ્ત્રીપ્રધાન સાહિત્ય પ્રકાર છે, જ્યારે ગરબો પુરુષપ્રધાન છે.
- ભક્તિપોષણ અને રસિકવલ્લભ એ દયારામની પ્રખ્યાત રચનાઓ છે.
- શોકપ્રધાન સાહિત્ય પ્રકાર રાજિયા કે મરશિયાના પિતા બાપુસાહેબ ગાયકવાડ છે.
- ધર્મપ્રધાન અને ભક્તિપ્રધાન ૧૪ લીટીનો કાવ્યપ્રકાર 'કાફી' ના સર્જક ધીરા ભગત છે.
- સમાજ પર કટાક્ષ કરતી શૈલી 'ચાબખા' ના સર્જક ભોજા ભગત (ભોજલરામ) છે.
- માતાજીની આરાધના માટે ગવાતા ગરબાની રચના વલ્લભ ભટ્ટ (વલ્લભ મેવાડા) એ કરી હતી.
- ૨૪ તીર્થંકરોની સ્તુતિ કરતા જૈન સાહિત્ય પ્રકારને 'સ્તવન' કહેવાય છે.
- મધ્યકાલીન સાહિત્ય મોટાભાગે 'માત્રામેળ છંદ' માં લખાયું છે.
- ગુજરાતીમાં સળંગ અને શુદ્ધ ગદ્યનો મધ્યકાળમાં અભાવ હતો, બધુ જ પદ્યમાં હતું.
- દયારામના અવસાન (૧૮૫૨) સાથે મધ્યકાલીન યુગનો અંત આવે છે.
- મધ્યકાળ પૂરો થયો, હવે અંગ્રેજી શિક્ષણ અને પ્રેસના આગમન સાથે શરૂ થતા 'સુધારક યુગ' ની ક્રાંતિ જોઈએ.
- અર્વાચીન સાહિત્ય - સુધારક યુગ (નર્મદ-દલપત યુગ)
- અર્વાચીન સાહિત્યનો પ્રથમ યુગ સુધારક યુગ (૧૮૫૦-૧૮૮૫) ગણાય છે.
- આ યુગના મુખ્ય બે આધારસ્તંભ નર્મદ અને દલપતરામ છે.
- નોંધ: ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ કવિતા 'બાપાની પીંપર' (૧૮૪૫) કવિ દલપતરામે લખી હતી.
- દલપતરામે ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટીની સ્થાપનામાં એલેક્ઝાન્ડર ફાર્બસને મદદ કરી હતી.
- ગુજરાતી સાહિત્યનું પ્રથમ નાટક 'લક્ષ્મી' (૧૮૫૦) દલપતરામ રચિત છે.
- 'ફાર્બસવિરહ' એ દલપતરામ રચિત ગુજરાતીનું પ્રથમ કરુણપ્રશસ્તિ કાવ્ય છે.
- ગુજરાતી ગદ્યના પિતા અને આધુનિક સાહિત્યના પ્રણેતા નર્મદ છે.
- નર્મદનું ઉપનામ 'યુગવિઘાયક સર્જક' અને 'પ્રેમશૌર્ય' છે.
- ગુજરાતીનો પ્રથમ નિબંધ 'મંડળી મળવાથી થતા લાભ' (૧૮૫૧) નર્મદે લખ્યો હતો.
- ગુજરાતીની પ્રથમ આત્મકથા 'મારી હકીકત' (૧૮૬૬) નર્મદે લખી હતી.
- નર્મદે સમાજ સુધારા માટે 'ડાંડિયો' નામનું સામાયિક શરૂ કર્યું હતું.
- પ્રથમ ગુજરાતી શબ્દકોશ 'નર્મકોશ' નર્મદે તૈયાર કર્યો હતો.
- ગુજરાતી સાહિત્યની પ્રથમ નવલકથા 'કરણ ઘેલો' (૧૮૬૬) નંદશંકર મહેતાએ લખી હતી.
- ગુજરાતીની પ્રથમ સામાજિક નવલકથા 'સાસુ વહુની લડાઈ' મહીપતરામ નીલકંઠે લખી હતી.
- ગુજરાતીના પ્રથમ વિવેચક તરીકે નવલરામ પંડ્યા ઓળખાય છે.
- નવલરામ પંડ્યાનું 'ભટ્ટનું ભોપાળું' પ્રખ્યાત હાસ્ય નાટક છે.
- રણછોડભાઈ ઉદયરામ દવે રંગભૂમિના પ્રણેતા ગણાય છે, જેમણે 'લલિતા દુઃખદર્શક' નાટક લખ્યું.
- ગુજરાતીનું પ્રથમ છાપેલું પુસ્તક 'દબેસ્તાન-એ-મઝાહિબ' (૧૮૧૫) ફરદુનજી મર્ઝબાને પ્રકાશિત કર્યું.
- ગુજરાતીનું પ્રથમ વર્તમાનપત્ર 'મુંબઈ સમાચાર' (૧૮૨૨) છે.
- દલપતરામના પુત્ર ન્હાનાલાલને કવિશ્વર કહેવામાં આવે છે.
- સુધારક યુગના જુસ્સા પછી હવે વિદ્વાનોના શાંત અને ગંભીર 'પંડિત યુગ' નો આરંભ થાય છે.
- પંડિત યુગ (ગોવર્ધન યુગ) ની સાહિત્યિક સિદ્ધિઓ
- પંડિત યુગનો સમયગાળો ઈ.સ. ૧૮૮૫ થી ૧૯૧૫ ગણાય છે.
- આ યુગના સર્વોચ્ચ સાહિત્યકાર ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી છે.
- ગુજરાતી સાહિત્યની પ્રથમ મહાનવલકથા 'સરસ્વતીચંદ્ર' ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીએ લખી છે.
- 'સરસ્વતીચંદ્ર' નવલકથા કુલ ચાર ભાગમાં અને આશરે ૨૦૦૦ પાનામાં લખાયેલી છે.
- સરસ્વતીચંદ્રને 'ગદ્યમાં લખાયેલું મહાકાવ્ય' અને ગુજરાતનું પુરાણ કહેવાય છે.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: કવિ કાન્ત (મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ) ગુજરાતી સાહિત્યમાં ખંડકાવ્યના પિતા ગણાય છે.
- કાન્તનો એકમાત્ર કાવ્યસંગ્રહ 'પૂર્વાલાપ' તેમના મૃત્યુના દિવસે પ્રકાશિત થયો હતો.
- 'વસંતવિજય' અને 'ચક્રવાકમિથુન' કાન્તનાં પ્રખ્યાત ખંડકાવ્યો છે.
- કવિ કલાપી (સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ) લાઠીના રાજવી અને અત્યંત સંવેદનશીલ કવિ હતા.
- કલાપીનો પ્રખ્યાત કાવ્યસંગ્રહ 'કલાપીનો કેકારવ' છે.
- ગુજરાતીમાં સોનેટના પિતા તરીકે બળવંતરાય ક. ઠાકોર (બ.ક.ઠાકોર) ઓળખાય છે.
- ગુજરાતીનું પ્રથમ સોનેટ 'ભણકારા' (૧૮૮૮) બ.ક. ઠાકોરે રચ્યું હતું.
- સોનેટ મૂળ ઇટાલીનો કાવ્યપ્રકાર છે અને તેમાં ૧૪ પંક્તિઓ હોય છે.
- કવિ ન્હાનાલાલે અપદ્યાગદ્ય (ડોલનશૈલી) નામની નવી શૈલીની શોધ કરી હતી.
- રમણભાઈ નીલકંઠે ગુજરાતીની પ્રથમ હાસ્ય નવલકથા 'ભદ્રંભદ્ર' ની રચના કરી.
- તખ્તાલાયકી ધરાવતું પ્રથમ ઉચ્ચ ગુજરાતી નાટક 'રાઈનો પર્વત' રમણભાઈ નીલકંઠનું છે.
- પ્રથમ મૌલિક ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તા (નવલિકા) 'ગોવાલણી' મલયાનિલ (કંચનલાલ મહેતા) એ લખી.
- નરસિંહરાવ દિવેટિયાનું 'કુસુમમાળા' અર્વાચીન કવિતાનો મહત્ત્વનો સંગ્રહ છે.
- આનંદશંકર ધ્રુવ 'વસંત' અને 'સુદર્શન' સામાયિકોના સંપાદક હતા.
- આ યુગમાં સંસ્કૃત પ્રચુર અને પંડિતાઈભરી ભાષાનો ઉપયોગ વધુ થતો હતો.
- અહીં ૧૦૦ પોઈન્ટ્સ પૂરા થયા છે, હવે આગળ વધીએ.
- પંડિતોની ભારે ભાષામાંથી હવે સાહિત્ય સામાન્ય જનતા અને ગામડાઓ સુધી પહોંચશે, શરૂ થાય છે 'ગાંધી યુગ'.
- ગાંધી યુગ - આદર્શ અને રાષ્ટ્રીય ચેતના
- ગાંધી યુગનો સમયગાળો ઈ.સ. ૧૯૧૫ થી ૧૯૪૫ ગણાય છે.
- ગાંધીજીના આગમનથી સાહિત્યમાં સામાન્ય માનવી, દલિતો અને ગ્રામીણ જીવન કેન્દ્રમાં આવ્યા.
- ગાંધીજીની પ્રખ્યાત આત્મકથા 'સત્યના પ્રયોગો' છે, જે વિશ્વની શ્રેષ્ઠ આત્મકથાઓમાં સ્થાન પામે છે.
- જ્હોન રસ્કીનના પુસ્તક 'અન ટુ ધીસ લાસ્ટ' નું ગાંધીજીએ 'સર્વોદય' નામે ભાષાંતર કર્યું.
- ગાંધીજી દ્વારા પ્રેરિત 'સાર્થ જોડણીકોશ' ગુજરાત વિદ્યાપીઠ દ્વારા પ્રકાશિત થયો.
- ગાંધીજી નવજીવન, હરિજન અને યંગ ઇન્ડિયા પત્રોના સંપાદક હતા.
- નોંધ: ઝવેરચંદ મેઘાણીને ગાંધીજીએ 'રાષ્ટ્રીય શાયર' નું બિરુદ આપ્યું હતું.
- મેઘાણીએ લોકસાહિત્યને એકઠું કરી 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' (૫ ભાગ) માં પ્રસિદ્ધ કર્યું.
- 'યુગવંદના' અને 'સિંધુડો' એ મેઘાણીના રાષ્ટ્રભક્તિના કાવ્યસંગ્રહો છે.
- કાકાસાહેબ કાલેલકરને ગાંધીજીએ 'સવાઈ ગુજરાતી' કહ્યા હતા (મૂળ મહારાષ્ટ્રીયન હોવા છતાં).
- કાકા કાલેલકરે લલિત નિબંધો અને પ્રવાસ નિબંધોને લોકપ્રિય બનાવ્યા (દા.ત. હિમાલયનો પ્રવાસ).
- રામનારાયણ વી. પાઠક વિવેચનમાં 'દ્વિરેફ', કવિતામાં 'શેષ' અને નિબંધમાં 'સ્વૈરવિહારી' ઉપનામ વાપરતા.
- ગાંધી યુગમાં નવલિકા (ટૂંકી વાર્તા) ને શિખરે પહોંચાડનાર ગૌરીશંકર જોશી 'ધૂમકેતુ' હતા.
- ધૂમકેતુની નવલિકાઓ 'તણખામંડળ' ના ૪ ભાગમાં સંગ્રહિત છે.
- ધૂમકેતુની વાર્તા 'પોસ્ટ ઓફિસ' વિશ્વ કક્ષાની વાર્તાઓમાં સ્થાન પામી છે.
- મહાદેવભાઈ દેસાઈ ગાંધીજીના અંગત સચિવ હતા, તેમની 'મહાદેવભાઈની ડાયરી' ખૂબ પ્રખ્યાત છે.
- 'અગ્નિકુંડમાં ઉગેલું ગુલાબ' નારાયણ દેસાઈ લિખિત મહાદેવભાઈનું જીવનચરિત્ર છે.
- સ્નેહરશ્મિ (ઝીણાભાઈ દેસાઈ) એ જાપાનીઝ કાવ્યપ્રકાર હાઈકુને ગુજરાતીમાં દાખલ કર્યો.
- હાઈકુ સૌથી નાનો કાવ્યપ્રકાર છે, જેમાં ૫-૭-૫ ના બંધારણમાં માત્ર ૧૭ અક્ષરો હોય છે.
- પ્રથમ હાઈકુ 'સોનેરી ચાંદ રૂપેરી સુરજ' સ્નેહરશ્મિએ લખ્યું હતું.
- રાષ્ટ્રીય શાયર અને સવાઈ ગુજરાતીના પરિચય પછી હવે મુનશી અને પન્નાલાલની કલમની ધાર જોઈએ.
- ગાંધી યુગના અન્ય દિગ્ગજો - મુનશી, ઉમાશંકર અને પન્નાલાલ
- કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી (ક.મા.મુનશી) ઐતિહાસિક નવલકથાના બેતાજ બાદશાહ ગણાય છે.
- પાટણની પ્રભુતા, ગુજરાતનો નાથ અને રાજાધિરાજ - આ મુનશીની પ્રખ્યાત પાટણ ત્રિલોજી છે.
- 'પૃથિવીવલ્લભ' અને 'જય સોમનાથ' પણ મુનશીની જબરદસ્ત ઐતિહાસિક કૃતિઓ છે.
- મુનશીએ ૧૯૩૮માં મુંબઈમાં ભારતીય વિદ્યા ભવનની સ્થાપના કરી હતી.
- ઉમાશંકર જોશી અને સુંદરમ્ ગાંધી યુગના શ્રેષ્ઠ કવિઓ છે.
- ઉમાશંકર જોશી (ઉપનામ વાસુકિ, શ્રવણ) ને ૧૯૬૭માં ગુજરાતીનો પ્રથમ જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
- ઉમાશંકર જોશીને આ પુરસ્કાર તેમના કાવ્યસંગ્રહ 'નિશીથ' માટે મળ્યો હતો.
- પન્નાલાલ પટેલ જાનપદી (ગ્રામીણ) નવલકથાના સર્વોત્તમ સર્જક છે.
- પન્નાલાલ પટેલને તેમની નવલકથા 'માનવીની ભવાઈ' માટે ૧૯૮૫માં જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર મળ્યો.
- 'માનવીની ભવાઈ' માં ૧૮૯૯ના છપ્પનિયા દુકાળનું હૃદયદ્રાવક વર્ણન છે.
- પન્નાલાલ પટેલની પ્રખ્યાત નવલકથા 'મળેલા જીવ' ના મુખ્ય પાત્રો કાનજી અને જીવી છે.
- સુંદરમ્ (ત્રિભુવનદાસ લુહાર) ની પ્રખ્યાત કવિતાઓ 'કાવ્યમંગલા' માં સંગ્રહિત છે.
- ઈશ્વર પેટલીકર ગ્રામીણ વાસ્તવિકતાના વાર્તાકાર છે, જેમણે 'લોહીની સગાઈ' વાર્તા લખી છે.
- ચુનીલાલ મડિયા સૌરાષ્ટ્રના તળપદા વાતાવરણના લેખક છે (લીલુડી ધરતી, વ્યાજનો વારસ).
- મનુભાઈ પંચોળી 'દર્શક' તરીકે જાણીતા છે.
- દર્શકની પ્રખ્યાત નવલકથાઓ 'ઝેર તો પીધા છે જાણી જાણી', 'દીપનિર્વાણ' અને 'સોક્રેટીસ' છે.
- જ્યોતીન્દ્ર દવે ગુજરાતી સાહિત્યના સર્વશ્રેષ્ઠ હાસ્યલેખકોમાંના એક છે ('અમે બધાં').
- રમણલાલ વ. દેસાઈ 'યુગમૂર્તિ વાર્તાકાર' તરીકે ઓળખાતા (ભારેલો અગ્નિ, ગ્રામલક્ષ્મી).
- ગીજુભાઈ બધેકા બાળકોના લેખક હતા અને 'મૂછાળી મા' તરીકે ઓળખાતા.
- ગીજુભાઈ બધેકાએ બાળસાહિત્ય અને મોન્ટેસરી શિક્ષણ પદ્ધતિમાં મોટું પ્રદાન કર્યું.
- સમાજની વાસ્તવિકતા દર્શાવ્યા પછી, હવે સાહિત્યમાં આધુનિકતા અને સ્વરૂપના પ્રયોગો શરૂ થાય છે.
- અનુ-ગાંધી યુગ અને આધુનિક યુગ
- અનુ-ગાંધી યુગ (૧૯૪૦-૧૯૫૫) માં કવિતાનું પ્રભુત્વ પાછું આવ્યું.
- રાજેન્દ્ર શાહ આ યુગના મોટા કવિ છે, જેમને ૨૦૦૧માં જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
- રાજેન્દ્ર શાહનો પ્રખ્યાત કાવ્યસંગ્રહ 'ધ્વનિ' છે.
- નિરંજન ભગતે ગાંધીયુગની ગ્રામીણતાથી વિરુદ્ધ નગરજીવન (મુંબઈ) ના કાવ્યો રચ્યા ('પ્રવાલદ્વીપ').
- સુરેશ જોષી ગુજરાતી સાહિત્યમાં આધુનિકતાના પ્રણેતા (૧૯૫૫ પછી) ગણાય છે.
- સુરેશ જોષીએ સાહિત્યમાં 'ઘટનાનો તિરસ્કાર' કરી 'રૂપ' (form) ને મહત્વ આપ્યું.
- 'ગૃહપ્રવેશ' અને લલિત નિબંધ 'જનાન્તિકે' સુરેશ જોષીની પ્રખ્યાત કૃતિઓ છે.
- લાભશંકર ઠાકર (ઉપનામ: પુનર્વસુ) આધુનિક યુગના પ્રયોગશીલ કવિ અને એબ્સર્ડ નાટ્યકાર હતા.
- ચંદ્રકાંત બક્ષી તેમની બળવાખોર અને બોલ્ડ નવલકથાઓ માટે પ્રખ્યાત છે.
- સિતાંશુ યશશ્ચન્દ્ર (જટાયુ) અને ચિનુ મોદી (ખારા ઝરણ) આધુનિક યુગના મહત્વના કવિઓ છે.
- અહીં થોડો વિરામ લઈએ, હવે માત્ર છેલ્લા ૫૦ પોઈન્ટ્સ બાકી છે.
- આધુનિક યુગમાં એબ્સર્ડ નાટકો, ગઝલ અને અછાંદસ કવિતાઓનો વધુ વિકાસ થયો.
- ભગવતીકુમાર શર્માએ 'અસૂર્યલોક' નવલકથા આપી, જેના માટે તેમને સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ મળ્યો.
- મરીઝ, બેફામ, શૂન્ય પાલનપુરી, આદિલ મન્સૂરી આધુનિક ગુજરાતી ગઝલના બાદશાહો છે.
- ગઝલ મૂળ અરબી-ફારસી કાવ્યપ્રકાર છે.
- ગુજરાતી ગઝલના પિતા બાલશંકર કંથારિયા ('બોધ' ગઝલ) ગણાય છે.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: ગઝલના પહેલા શેરને મત્લા અને અંતિમ શેરને મક્તા કહેવાય છે.
- મક્તામાં કવિ પોતાનું નામ અથવા તખલ્લુસ (ઉપનામ) વાપરે છે.
- રમેશ પારેખ (છ અક્ષરનું નામ) અને મકરંદ દવે (તરણાં ઓથે ડુંગર) ઉત્તમ ગીતો અને ભજનો માટે પ્રખ્યાત છે.
- રઘુવીર ચૌધરી આધુનિક યુગના દિગ્ગજ સર્જક છે, જેમની 'ઉપરવાસ' કથાત્રયી ખૂબ પ્રખ્યાત છે.
- રઘુવીર ચૌધરીને ૨૦૧૫માં ગુજરાતી સાહિત્યનો ચોથો જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
- આધુનિક યુગના પ્રયોગો પછી છેલ્લે અનુ-આધુનિક યુગમાં હડધૂત વર્ગનો અવાજ કેવો ઊઠ્યો તે જોઈએ.
- અનુ-આધુનિક યુગ, દલિત અને નારીવાદી સાહિત્ય
- અનુ-આધુનિક યુગ (૧૯૮૫ પછી) માં દલિત, નારીવાદી અને દેશીવાદ સાહિત્યનો ઉદય થયો.
- દલિત સાહિત્યમાં સમાજના ઉપેક્ષિત અને પછાત વર્ગની વેદના અને વિદ્રોહનું વર્ણન છે.
- ગુજરાતી દલિત સાહિત્યની શાનદાર નવલકથા 'આંગળિયાત' છે.
- 'આંગળિયાત' ના લેખક જોસેફ મેકવાન છે, જેમને આ માટે સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ મળ્યો હતો.
- દલપત ચૌહાણ, હરીશ મંગલમ અને નીરવ પટેલ દલિત સાહિત્યના મુખ્ય સર્જકો છે.
- નારીવાદી સાહિત્યમાં સ્ત્રીઓના અધિકારો અને અસ્તિત્વની ઓળખના પ્રશ્નો કેન્દ્રમાં આવ્યા.
- કુંદનિકા કાપડિયાની નવલકથા 'સાત પગલાં આકાશમાં' ગુજરાતી નારીવાદી સાહિત્યની શ્રેષ્ઠ કૃતિ છે.
- વર્ષા અડાલજા (અણસાર), ધીરુબેન પટેલ (આગંતુક) અને હિમાંશી શેલત જાણીતા મહિલા સર્જકો છે.
- અનુ-આધુનિક વાર્તાઓમાં બોલી, તળપદા શબ્દો અને ગ્રામીણ સંસ્કૃતિનો વિશેષ ઉપયોગ થયો (દેશીવાદ).
- મણિલાલ હ. પટેલ અને કિરીટ દૂધાત દેશીવાદી (Nativist) સાહિત્યના પ્રતિનિધિઓ છે.
- 'માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં' પ્રખ્યાત નવલકથા હરીન્દ્ર દવે લિખિત છે.
- ભગવદ્ ગોમંડળ ગોંડલના મહારાજા ભગવતસિંહજી દ્વારા તૈયાર કરાવાયેલો ૯ ભાગનો વિશાળ શબ્દકોશ છે.
- હાલના સમયમાં ઇન્ટરનેટ, બ્લોગ અને ઈ-બુક્સ ગુજરાતી સાહિત્યના નવા માધ્યમો છે.
- કાજલ ઓઝા વૈદ્ય, જય વસાવડા અને શરદ ઠાકર વર્તમાન સમયના લોકપ્રિય લેખકો છે.
- ધ્રુવ ભટ્ટની નવલકથાઓ (તત્વમસી, સમુદ્રાન્તિકે) પ્રકૃતિ અને સંસ્કૃતિને જોડે છે.
- બિંદુ ભટ્ટની 'અખેપાતર' નવલકથાને પણ રાષ્ટ્રીય સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ મળેલ છે.
- રતિલાલ બોરીસાગર હાસ્ય સાહિત્યના જાણીતા સર્જક છે ('મોજમાં રેવું રે').
- વિનોદ ભટ્ટ અને બકુલ ત્રિપાઠી (ઠોઠ નિશાળીયો) પણ શ્રેષ્ઠ હાસ્યકારો છે.
- તારક મહેતાની કોલમ 'દુનિયા ને ઊંધા ચશ્મા' ખૂબ જ પ્રખ્યાત હાસ્ય શ્રેણી બની છે.
- વિદેશમાં વસતા ગુજરાતીઓએ 'ડાયસ્પોરિક સાહિત્ય' રચીને ગુજરાતી ભાષાને વિશ્વવ્યાપી બનાવી છે.
- સાહિત્યની ભવ્ય યાત્રા પૂરી કરી, હવે પરીક્ષામાં સીધા પૂછાતા સંસ્થાઓ, પુરસ્કારો અને અગત્યના પોઈન્ટ્સ જોઈ લઈએ.
- સાહિત્ય સ્વરૂપો, સંસ્થાઓ અને ખાસ નોંધ
- ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદની સ્થાપના ૧૯૦૫માં રણજિતરામ વાવાભાઈ મહેતાએ કરી હતી.
- ગુજરાતી સાહિત્યનો સૌથી મોટો પુરસ્કાર 'રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક' છે (૧૯૨૮ થી અપાય છે).
- સૌપ્રથમ રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક ઝવેરચંદ મેઘાણીને એનાયત થયો હતો.
- ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું મુખપત્ર (મેગેઝિન) 'પરબ' છે.
- ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી (ગાંધીનગર) ની સ્થાપના ૧૯૮૨માં ગુજરાત સરકાર દ્વારા થઈ.
- અકાદમી દ્વારા 'સાહિત્ય ગૌરવ પુરસ્કાર' અને યુવા લેખકોને 'યુવા ગૌરવ પુરસ્કાર' અપાય છે.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનું મુખપત્ર 'શબ્દસૃષ્ટિ' છે.
- ભારતનો સર્વોચ્ચ સાહિત્ય પુરસ્કાર 'જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર' છે.
- ગુજરાતી ભાષાને અત્યાર સુધી ૪ જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર મળ્યા છે (ઉમાશંકર, પન્નાલાલ, રાજેન્દ્ર શાહ, રઘુવીર ચૌધરી).
- દિલ્હી સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર જીતનાર પ્રથમ ગુજરાતી મહાદેવભાઈ દેસાઈ (૧૯૫૫) હતા.
- પ્રથમ જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર ૧૯૬૫માં મલયાલમ કવિ જી. શંકર કુરુપને મળ્યો હતો.
- પ્રથમ પ્રબંધ 'કાન્હડદે પ્રબંધ', અને પ્રથમ ઋતુકાવ્ય અથવા ફાગુ 'વસંતવિલાસ' છે.
- ખાસ નોંધ: પ્રથમ નવલકથા 'કરણઘેલો' છે, પરંતુ પ્રથમ સામાજિક નવલકથા પૂછે તો 'સાસુ વહુની લડાઈ' આવે.
- ખાસ નોંધ: આખ્યાનના પિતા ભાલણ છે, પરંતુ આખ્યાન શિરોમણી પ્રેમાનંદ છે.
- ખાસ નોંધ: પદના પિતા નરસિંહ મહેતા છે, પણ પદ્યવાર્તાના પિતા પૂછે તો શામળ ભટ્ટ આવે.
- ખાસ નોંધ: ખંડકાવ્યના સર્જક કાન્ત છે, જ્યારે સોનેટના સર્જક બ.ક. ઠાકોર છે.
- ખાસ નોંધ: ક.મા. મુનશીનું ઉપનામ 'ઘનશ્યામ' હતું, પરંતુ 'ઘનશ્યામ દેસાઈ' અલગ આધુનિક વાર્તાકાર છે.
- નર્મદને ગુજરાતી ગદ્યના પિતા અને અખાને જ્ઞાની કવિ કહેવાય છે.
- સુરેશ જોષી આધુનિક યુગના પિતા ગણાય છે, જેમણે કાવ્યમાંથી ઘટનાને દૂર કરી.
- ભવાઈના વેશમાં સ્ત્રી પાત્રો ભજવતા પુરુષને 'કાંચળિયો' કહેવાય છે, અને રચયિતા અસાઈત ઠાકર હતા.
- આ મુદ્દાઓનું વારંવાર રિવિઝન કરવાથી ગુજરાતી સાહિત્ય સંપૂર્ણપણે પાકું થઈ જશે. શુભેચ્છાઓ!
