ખાસ નોંધ: ઓડિયો રિવિઝન માત્ર એપમાં ઉપલબ્ધ છે
અહીં આપેલી મેગા રિવિઝન નોટ્સ તમે વાંચી શકો છો. જો તમે આ નોટ્સને મુસાફરી કરતા અથવા કામ કરતા ઓડિયો સ્વરૂપે સાંભળવા માંગતા હોવ, તો હમણાં જ આપણી 'પરીક્ષા સારથી' એપ પ્લેસ્ટોર પરથી ડાઉનલોડ કરો.
એપ ડાઉનલોડ કરો
- નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષા સારથીમાં તમારું સ્વાગત છે.
- આજે આપણે બંધારણની મૂળભૂત ફરજો એટલે કે અનુચ્છેદ 51(A) નું મેગા રિવિઝન કરીશું.
- તો ચાલો, આપણે શરૂઆત કરીએ.
- ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને ઉદ્ભવ
- ભારતના મૂળ બંધારણમાં નાગરિકો માટે મૂળભૂત ફરજોનો કોઈ જ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો ન હતો.
- રાજ્યની ફરજોને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો તરીકે ભાગ 4 માં સામેલ કરવામાં આવી હતી.
- ભારતીય બંધારણમાં મૂળભૂત ફરજોનો ખ્યાલ પૂર્વ સોવિયેત સંઘ એટલે કે રશિયાના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યો છે.
- જાપાન વિશ્વનો એકમાત્ર એવો મોટો લોકશાહી દેશ છે, જેના બંધારણમાં નાગરિકોની ફરજોની યાદી છે.
- પ્રાચીન ભારતીય પરંપરા અને પૂર્વીય ન્યાયશાસ્ત્રમાં 'ધર્મ' નો ખ્યાલ ફરજો સાથે જ જોડાયેલો છે.
- ભારત દેશમાં વર્ષ 1975 થી 1977 ની આંતરિક કટોકટી દરમિયાન મૂળભૂત ફરજોની ખાસ જરૂરિયાત અનુભવાઈ હતી.
- આ સમયગાળા દરમિયાન ઇન્દિરા ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળની કોંગ્રેસ સરકાર દ્વારા સરદાર સ્વર્ણસિંહ સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી.
- સરદાર સ્વર્ણસિંહ સમિતિનું મુખ્ય કાર્ય બંધારણનો અભ્યાસ કરી મૂળભૂત ફરજો અંગે ભલામણ કરવાનું હતું.
- આ સમિતિએ ભારતીય બંધારણમાં 8 મૂળભૂત ફરજો ઉમેરવાની ભલામણ કરી હતી.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: ભલામણ 8 ફરજોની હતી, પરંતુ 42મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ 1976 દ્વારા કુલ 10 મૂળભૂત ફરજો બંધારણમાં ઉમેરવામાં આવી.
- મૂળભૂત ફરજોના સમાવેશ માટે બંધારણમાં એક નવો ભાગ 4(A) અથવા ભાગ 4-ક ઉમેરવામાં આવ્યો.
- આ નવા ભાગ 4(A) માં માત્ર એક જ અનુચ્છેદ 51(A) નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
- સરદાર સ્વર્ણસિંહ સમિતિએ કરવેરા ચૂકવવાની ફરજને મૂળભૂત ફરજ બનાવવાની ભલામણ કરી હતી, જેને સ્વીકારવામાં આવી ન હતી.
- ફરજોનું પાલન ન કરવા બદલ સંસદ દંડ કે સજાની જોગવાઈ કરી શકે તેવી ભલામણ પણ નકારી કાઢવામાં આવી હતી.
- આ ઉપરાંત, દંડ લાદતા કાયદાને મૂળભૂત અધિકારોના ભંગના આધાર પર કોર્ટમાં પડકારી શકાશે નહીં, તે ભલામણ પણ સરકારે ફગાવી દીધી હતી.
- વર્ષ 2002 માં 86મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા 11મી મૂળભૂત ફરજ ઉમેરવામાં આવી.
- આમ, વર્તમાનમાં ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 51(A) હેઠળ કુલ 11 મૂળભૂત ફરજોનો સમાવેશ થાય છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના ટોપિક તરફ વધીએ.
- અનુચ્છેદ 51(A) મુજબ 11 મૂળભૂત ફરજોની યાદી
- પહેલી ફરજ મુજબ, પ્રત્યેક નાગરિકે બંધારણનું પાલન કરવું અને તેના આદર્શો, સંસ્થાઓ, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો.
- રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો એ દરેક નાગરિકની પ્રાથમિક ફરજ માનવામાં આવે છે.
- બીજી ફરજ મુજબ, સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામને પ્રેરણા આપનાર ઉચ્ચ અને ઉમદા આદર્શોને હૃદયમાં સંઘરવા અને તેનું પાલન કરવું.
- ત્રીજી ફરજ મુજબ, ભારતના સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતાનું સમર્થન કરવું અને તેનું રક્ષણ કરવું.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: અહીં પરીક્ષામાં પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે છે.
- ચોથી ફરજ મુજબ, દેશનું રક્ષણ કરવું અને જ્યારે પણ હાકલ કરવામાં આવે અથવા જરૂર પડે ત્યારે રાષ્ટ્રની સેવા કરવી.
- પાંચમી ફરજ મુજબ, ધાર્મિક, ભાષાકીય કે પ્રાદેશિક ભેદભાવોથી ઉપર ઊઠીને ભારતના તમામ લોકોમાં સુમેળ અને સમાન ભાઈચારાની ભાવનાને પ્રોત્સાહન આપવું.
- આ જ પાંચમી ફરજમાં એ પણ દર્શાવ્યું છે કે સ્ત્રીઓના ગૌરવને હાનિકારક હોય તેવા વ્યવહારો કે પ્રથાઓનો ત્યાગ કરવો.
- છઠ્ઠી ફરજ મુજબ, આપણી મિશ્ર સંસ્કૃતિના સમૃદ્ધ અને ભવ્ય વારસાનું મૂલ્ય સમજવું અને તેનું જતન કરવું.
- સાતમી ફરજ મુજબ, જંગલો, સરોવરો, નદીઓ અને વન્યજીવો સહિતના કુદરતી પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું અને તેમાં સુધારો કરવો.
- સાતમી ફરજ અંતર્ગત તમામ જીવંત પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયાભાવ રાખવાની સ્પષ્ટ વાત કરવામાં આવી છે.
- આઠમી ફરજ મુજબ, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ, માનવતાવાદ અને જિજ્ઞાસા તથા સુધારણાની ભાવના વિકસાવવી.
- નવમી ફરજ મુજબ, જાહેર મિલકતોનું રક્ષણ કરવું અને હિંસાનો સંપૂર્ણપણે ત્યાગ કરવો.
- દસમી ફરજ મુજબ, વ્યક્તિગત અને સામૂહિક પ્રવૃત્તિઓના તમામ ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠતા તરફ આગળ વધવાનો સતત પ્રયાસ કરવો, જેથી રાષ્ટ્ર સતત સિદ્ધિના ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચી શકે.
- અગિયારમી ફરજ મુજબ, છ થી ચૌદ વર્ષની વયના બાળકોના માતાપિતા અથવા વાલીએ પોતાના બાળકને કે પાલ્યને શિક્ષણની તકો પૂરી પાડવી.
- મૂળભૂત ફરજોની વિશેષતાઓ અને લાક્ષણિકતાઓ
- બંધારણમાં દર્શાવેલી મૂળભૂત ફરજો એ નૈતિક અને નાગરિક ફરજોનું એક મિશ્રણ છે.
- રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો એ એક નાગરિક ફરજ ગણાય છે.
- રાષ્ટ્રીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઉચ્ચ આદર્શોને અનુસરવું એ એક નૈતિક ફરજ ગણાય છે.
- મૂળભૂત ફરજો માત્ર અને માત્ર ભારતીય નાગરિકોને જ લાગુ પડે છે.
- ખાસ નોંધ: વિદેશી નાગરિકો કે જેઓ ભારતમાં વસવાટ કરે છે, તેમના માટે મૂળભૂત ફરજો લાગુ પડતી નથી.
- રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોની જેમ મૂળભૂત ફરજો પણ પ્રકૃતિમાં બિન-ન્યાયિક છે.
- એટલે કે અદાલત દ્વારા મૂળભૂત ફરજોનો બળજબરીપૂર્વક અમલ કરાવી શકાતો નથી.
- બંધારણમાં મૂળભૂત ફરજોના સીધા ભંગ બદલ કોઈ પણ પ્રકારની સજા કે દંડની જોગવાઈ નથી.
- પરંતુ સંસદ કાયદો બનાવીને આ ફરજોના પાલન માટે યોગ્ય કાયદાકીય જોગવાઈઓ કરી શકે છે.
- મૂળભૂત અધિકારો અને મૂળભૂત ફરજો એકબીજાના વિરોધી નથી, પરંતુ એકબીજાના પૂરક છે.
- મહાત્મા ગાંધીના મતે, અધિકારોનો સાચો સ્ત્રોત ફરજ છે; જો આપણે ફરજ બજાવીશું તો અધિકારો આપોઆપ મળી જશે.
- અદાલતો કોઈ પણ કાયદાની બંધારણીય માન્યતા ચકાસતી વખતે મૂળભૂત ફરજોને ધ્યાનમાં લઈ શકે છે.
- જો કોઈ કાયદો અનુચ્છેદ 51(A) માં દર્શાવેલી ફરજને લાગુ કરવા માટે હોય, તો કોર્ટ તેને અનુચ્છેદ 14 અથવા 19 હેઠળ વ્યાજબી પ્રતિબંધ માની શકે છે.
- યુનિવર્સલ ડિક્લેરેશન ઓફ હ્યુમન રાઇટ્સ 1948 ના અનુચ્છેદ 29(1) ના સિદ્ધાંતો સાથે ભારતીય બંધારણની મૂળભૂત ફરજો સુસંગત છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના ટોપિક તરફ વધીએ.
- અદાલતી ચુકાદાઓ, સમિતિઓ અને કાયદાકીય અમલીકરણ
- વર્ષ 1998 માં નાગરિકોમાં મૂળભૂત ફરજો અંગે જાગૃતિ લાવવા માટે જસ્ટિસ જે. એસ. વર્મા સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી.
- જસ્ટિસ વર્મા સમિતિએ 1999 માં પોતાનો વિસ્તૃત રિપોર્ટ રજૂ કર્યો હતો.
- વર્મા સમિતિએ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં મૂળભૂત ફરજો ભણાવવા અને જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવાની ભલામણ કરી હતી.
- આ સમિતિએ ચૂંટણીમાં મતદાન કરવું, લોકશાહી શાસનમાં ભાગ લેવો અને કરવેરા ચૂકવવા જેવી બાબતોને મૂળભૂત ફરજ બનાવવાનું સૂચન કર્યું હતું.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: અહીં પરીક્ષામાં પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે છે.
- વર્ષ 2000 માં જસ્ટિસ એમ. એન. વેંકટચલૈયાના વડપણ હેઠળ બંધારણની કામગીરીની સમીક્ષા માટે રાષ્ટ્રીય આયોગની રચના થઈ હતી.
- આ આયોગે પણ જસ્ટિસ વર્મા સમિતિની ભલામણોને ટેકો આપ્યો હતો અને લોકોમાં ફરજો પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવા પર ભાર મૂક્યો હતો.
- બિજોય ઈમેન્યુઅલ વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ કેરળ 1986 ના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે માત્ર શાંતિથી આદરપૂર્વક ઊભા રહેવું એ ફરજનું પાલન છે.
- જો કોઈ વ્યક્તિની ધાર્મિક માન્યતાઓ ગીત ગાવાની મનાઈ કરતી હોય, તો તેને ફરજિયાત ગવડાવવું એ અનુચ્છેદ 25 નો ભંગ ગણાશે.
- એમ. સી. મહેતા વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા કેસમાં કોર્ટે અનુચ્છેદ 51A(g) ના આધારે પર્યાવરણના રક્ષણ માટે કેન્દ્ર સરકારને આદેશો આપ્યા હતા.
- એઇમ્સ સ્ટુડન્ટ્સ યુનિયન વિરુદ્ધ એઇમ્સ 2001 કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે મૂળભૂત ફરજો એ મૂળભૂત અધિકારો જેટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
- શ્રી રંગનાથ મિશ્રા વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા 2003 કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને જસ્ટિસ વર્મા સમિતિની ભલામણો લાગુ કરવા આદેશ આપ્યો હતો.
- સ્ટેટ ઓફ ગુજરાત વિરુદ્ધ મિર્ઝાપુર મોતી કુરેશી કસાબ જમાત 2006 કેસમાં કોર્ટે જણાવ્યું કે પ્રતિબંધોની વ્યાજબીતા ચકાસવા માટે ફરજોનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
- ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઇન્ડિયા વિરુદ્ધ જ્યોર્જ ફિલિપ કેસમાં કોર્ટે અનુચ્છેદ 51A(j) આધારિત શ્રેષ્ઠતા તરફ પ્રયત્નશીલ રહેવાની ફરજનો સંદર્ભ આપીને કર્મચારીઓ માટે શિસ્ત જાળવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
- રાષ્ટ્રધ્વજ, રાષ્ટ્રગીત અને બંધારણના અપમાનને રોકવા માટે સંસદ દ્વારા રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અપમાન નિવારણ અધિનિયમ 1971 બનાવવામાં આવ્યો છે.
- પર્યાવરણ અને વન્યજીવોના રક્ષણની ફરજના પાલન માટે વાઇલ્ડલાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ 1972 અને એન્વાયર્નમેન્ટ પ્રોટેક્શન એક્ટ 1986 અસ્તિત્વમાં છે.
- નેગેટિવ માર્કિંગ એલર્ટ: પરીક્ષામાં નીચેની બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું.
- સ્વર્ણસિંહ સમિતિએ 8 મૂળભૂત ફરજોની ભલામણ કરી હતી, જ્યારે 42મા સુધારા દ્વારા 10 ફરજો ઉમેરવામાં આવી હતી.
- મૂળભૂત ફરજોનો ભાગ 4(A) છે અને અનુચ્છેદ 51(A) છે, તેને ભૂલથી રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો એટલે કે ભાગ 4 અથવા અનુચ્છેદ 51 ન સમજી લેતા.
- મૂળભૂત ફરજો માત્ર ભારતીય નાગરિકો માટે છે, તે વિદેશીઓ માટે લાગુ પડતી નથી, જ્યારે કેટલાક મૂળભૂત અધિકારો વિદેશીઓ માટે પણ હોય છે.
- ફરજો સ્વભાવે બિન-ન્યાયિક છે, તેના સીધા ભંગ માટે બંધારણમાં કોઈ સજા નથી, પરંતુ સંસદ કાયદો બનાવીને સજા આપી શકે છે.
- અગિયારમી મૂળભૂત ફરજ એટલે કે શિક્ષણની તક 86મા સુધારા 2002 દ્વારા ઉમેરાઈ છે, 42મા સુધારામાં નહીં.
- કરવેરા ચૂકવવા અને મતદાન કરવાની ફરજ બંધારણની 11 ફરજોની યાદીમાં સામેલ નથી, તે માત્ર સમિતિઓની ભલામણો હતી.
- આ રિવિઝન પોઈન્ટ્સને બે થી ત્રણ વાર સાંભળજો, તમારો આ ટોપિક પૂરેપૂરો પાકો થઈ જશે.
- પરીક્ષા સારથી સાથે જોડાયેલા રહેવા બદલ આભાર.
- પરીક્ષા માટે તમને ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ!
