ખાસ નોંધ: ઓડિયો રિવિઝન માત્ર એપમાં ઉપલબ્ધ છે
અહીં આપેલી મેગા રિવિઝન નોટ્સ તમે વાંચી શકો છો. જો તમે આ નોટ્સને મુસાફરી કરતા અથવા કામ કરતા ઓડિયો સ્વરૂપે સાંભળવા માંગતા હોવ, તો હમણાં જ આપણી 'પરીક્ષા સારથી' એપ પ્લેસ્ટોર પરથી ડાઉનલોડ કરો.
એપ ડાઉનલોડ કરો
- નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષા સારથીમાં તમારું સ્વાગત છે.
- આજે આપણે બંધારણની મૂળભૂત ફરજો એટલે કે અનુચ્છેદ 51(A) નું મેગા રિવિઝન પાર્ટ ૨ જોઈએ
- તો ચાલો, આપણે શરૂઆત કરીએ.
- વિદ્યાર્થી મિત્રો, આ ટોપિકના કેટલાક એવા ઊંડાણપૂર્વકના અને ઉચ્ચ કક્ષાના મુદ્દાઓ જોઈએ જે પરીક્ષા માટે ખૂબ જ અગત્યના છે.
- મૂળભૂત ફરજોનો ખ્યાલ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન કૃષ્ણ દ્વારા અર્જુનને આપવામાં આવેલા 'કર્તવ્ય' ના ઉપદેશ સાથે પણ ઐતિહાસિક રીતે જોડાયેલો છે.
- એની બેસન્ટ દ્વારા વર્ષ 1925 માં તૈયાર કરવામાં આવેલા 'કોમનવેલ્થ ઓફ ઇન્ડિયા બિલ' માં પણ નાગરિકોની સમુદાય પ્રત્યેની સાત જેટલી ફરજોનો પરોક્ષ રીતે સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો.
- મોતીલાલ નેહરુના વડપણ હેઠળના વર્ષ 1928 ના નેહરુ રિપોર્ટમાં અધિકારોની સાથે દેશ માટે બલિદાન અને ફરજની ભાવના પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
- ભારત દેશમાં દર વર્ષે 6 જાન્યુઆરીના દિવસને 'મૂળભૂત ફરજ દિન' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
- તત્કાલીન શાસક કોંગ્રેસ પાર્ટીએ મૂળ બંધારણમાં ફરજોનો સમાવેશ ન કરવા બાબતને એક ઐતિહાસિક ભૂલ ગણાવી હતી અને 42મા સુધારાથી તેને સુધારી હતી.
- તત્કાલીન કાયદા મંત્રી એચ. આર. ગોખલેના મતે 1975 પછીની અશાંતિના પ્રતિભાવ રૂપે નાગરિક શિસ્ત લાવવા માટે આ ફરજો ઉમેરવામાં આવી હતી.
- અમેરિકા, કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા કે ફ્રાન્સ જેવા મોટાભાગના પશ્ચિમી લોકશાહી દેશોના બંધારણમાં નાગરિકોની ફરજોની કોઈ જ સ્પષ્ટ યાદી જોવા મળતી નથી.
- રશિયા સિવાય વિયેતનામના બંધારણના અનુચ્છેદ 43 થી 45 અને નેધરલેન્ડના બંધારણના અનુચ્છેદ 194 માં પણ નાગરિકોની ફરજોનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે 'ઇન્ટરનેશનલ કોવેનન્ટ ઓન સિવિલ અને પોલિટિકલ રાઇટ્સ' માં પણ નાગરિકોની ફરજોનો સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો છે.
- જસ્ટિસ જે. એસ. વર્મા સમિતિનું પૂરું નામ 'કમિટી ટુ ઓપરેશનલાઈઝ સજેશન્સ ટુ ટીચ ફંડામેન્ટલ ડ્યુટીઝ ટુ ધ સિટિઝન્સ ઓફ ઇન્ડિયા' હતું.
- વર્મા સમિતિએ ફરજોના અમલીકરણ માટે 'પ્રિવેન્શન ઓફ ડેમેજ ટુ પબ્લિક પ્રોપર્ટી એક્ટ 1984' ને જાહેર સંપત્તિના રક્ષણ સાથે સુસંગત ગણાવ્યો છે.
- વર્મા સમિતિએ 'રિપ્રેઝન્ટેશન ઓફ ધ પીપલ એક્ટ 1951' ને ધર્મના નામે મત માંગવા જેવી ભ્રષ્ટ પ્રથાઓ અટકાવવા અને મૂળભૂત ફરજના પાલન માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાવ્યો છે.
- વર્મા સમિતિએ નાગરિક અધિકાર સંરક્ષણ અધિનિયમ 1955 અને ગેરકાનૂની પ્રવૃત્તિઓ નિવારણ અધિનિયમ 1967 ને પણ મૂળભૂત ફરજોના કાનૂની માળખાના ભાગરૂપે ગણાવ્યા છે.
- પ્રાચીન સ્મારકો અને પુરાતત્વીય સ્થળો અને અવશેષો અધિનિયમ 1958 એ સાંસ્કૃતિક વારસાના જતનની ફરજને કાનૂની પીઠબળ પૂરું પાડે છે.
- એ જ રીતે ધ ઇન્ડિયન ટ્રેઝર ટ્રોવ એક્ટ 1878 અને એન્ટિક્વિટીઝ અને આર્ટ ટ્રેઝર્સ એક્ટ 1972 પણ સાંસ્કૃતિક વારસાની જાળવણીની ફરજ સાથે જોડાયેલા કાયદા છે.
- વર્ષ 2000 માં રચાયેલા 'નેશનલ કમિશન ટુ રિવ્યુ ધ વર્કિંગ ઓફ ધ કોન્સ્ટિટ્યુશન' ની રચના સંસદના કાયદા દ્વારા નહીં, પરંતુ એક્ઝિક્યુટિવ ઠરાવ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
- આ પંચે બંધારણના ભાગ 4 નું નામ બદલીને 'ડાયરેક્ટિવ પ્રિન્સિપલ્સ ઓફ સ્ટેટ પોલિસી અને એક્શન' કરવાનું સૂચન કર્યું હતું.
- આ પંચે મૂળભૂત ફરજોમાં બાળકોના ભૌતિક અને નૈતિક કલ્યાણ તથા કૌટુંબિક મૂલ્યોને પ્રોત્સાહન આપતી નવી ફરજ ઉમેરવાની ભલામણ પણ કરી હતી.
- આ ઉપરાંત પંચે એવી પણ ભલામણ કરી હતી કે મીડિયા દ્વારા હિંસા અને આતંકવાદને ગૌરવવંતો દર્શાવવાનું ટાળવું જોઈએ.
- મૂળભૂત ફરજો માત્ર સામાન્ય નાગરિકો માટે જ નહીં, પરંતુ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને જાહેર હોદ્દા ધરાવતા અધિકારીઓ માટે પણ એક નૈતિક માર્ગદર્શિકા સમાન છે.
- દેશનું રક્ષણ કરવાની ફરજ એ દર્શાવે છે કે કટોકટી કે યુદ્ધના સમયે નાગરિકોને રાષ્ટ્રીય સેવા માટે ફરજિયાત બોલાવવાની અદ્રશ્ય સત્તા રાજ્ય પાસે રહેલી છે.
- શ્યામ નારાયણ ચૌકસે વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે શરૂઆતમાં સિનેમાઘરોમાં ફિલ્મ પહેલાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું અને ફરજિયાત ઊભા રહેવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
- જોકે પાછળથી જાન્યુઆરી 2018 માં સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના જ વચગાળાના આદેશમાં સુધારો કરી સિનેમાઘરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનું મરજિયાત બનાવ્યું હતું.
- વર્ષ 2018 ના આ જ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે 'ડોક્ટ્રિન ઓફ વોલન્ટરી પેટ્રિયોટિઝમ' એટલે કે સ્વૈચ્છિક દેશભક્તિના સિદ્ધાંતને કાનૂની માન્યતા આપી હતી.
- શ્યામ નારાયણ ચૌકસે કેસમાં કોર્ટે નોંધ્યું કે રાષ્ટ્રગીતનું સન્માન કરવું એ નૈતિક છે, પરંતુ સિનેમાઘરોમાં તેને ફરજિયાત બનાવવું એ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું ઉલ્લંઘન છે.
- ચંદ્ર ભવન બોર્ડિંગ અને લોજિંગ વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ મૈસુર કેસમાં 42મા સુધારાના ઘણા સમય પહેલાં પણ સુપ્રીમ કોર્ટે નાગરિકોની રાજ્ય પ્રત્યેની ફરજોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
- રૂલર લિટિગેશન અને એન્ટાઇટલમેન્ટ કેન્દ્ર વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ ઉત્તર પ્રદેશ કેસમાં કોર્ટે પર્યાવરણીય સમતુલા જાળવવાની બાબતને મૂળભૂત ફરજ ગણાવી હતી.
- વેલ્લોર સિટીઝન્સ વેલ્ફેર ફોરમ વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે 'પ્રિકોશનરી પ્રિન્સિપલ' અને 'પોલ્યુટર પેઝ' સિદ્ધાંતને ટકાઉ વિકાસના ભાગરૂપે માન્યતા આપી.
- એમ. સી. મહેતા વિરુદ્ધ કમલનાથ કેસમાં કોર્ટે પર્યાવરણ રક્ષણની નાગરિક ફરજને મજબૂત બનાવી હતી.
- મોહન કુમાર સિંઘાનિયા વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા કેસમાં અખિલ ભારતીય સેવાઓના અધિકારીઓની કઠોર તાલીમને લગતા નિયમોને શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરવાના ધ્યેય સાથે યોગ્ય ઠેરવ્યા.
- [PAUSE 5 SECONDS]
- રામલીલા મેદાન ઇન્સિડન્ટ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે મૂળભૂત અધિકારો અને મૂળભૂત ફરજો વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન અને પ્રમાણસરતા હોવી ખૂબ જ આવશ્યક છે.
- દુર્ગા દત્ત વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા કેસમાં મૂળભૂત ફરજોના કડક અમલીકરણ માટે વ્યાપક કાયદા બનાવવા બાબતે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ પાઠવવામાં આવી હતી.
- ડૉ. દશરથી વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ આંધ્રપ્રદેશ કેસમાં કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું કે રાજ્ય દ્વારા ખુશામતખોરીને પુરસ્કાર આપવાથી શ્રેષ્ઠતા તરફની ફરજમાં અવરોધ ઊભો થાય છે.
- વિજય સિંહ પુનિયા વિરુદ્ધ રાજસ્થાન રાજ્ય કેસમાં હાઇકોર્ટે પર્યાવરણીય સમતુલા ખોરવનાર કોઈ પણ કાર્યને મૂળભૂત ફરજના સીધા ભંગ સમાન ગણાવ્યું હતું.
- 86મા બંધારણીય સુધારા 2002 દ્વારા મૂળભૂત ફરજોમાં શિક્ષણની તક ઉમેરવાની સાથે મૂળભૂત અધિકારો અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોમાં પણ ફેરફાર કરાયો હતો.
- વૈજ્ઞાનિક અભિગમ, માનવતાવાદ અને જિજ્ઞાસા વિકસાવવાની ફરજ એ આધુનિક અને તર્કબદ્ધ સમાજના નિર્માણ માટે બંધારણની અત્યંત પ્રગતિશીલ અને દૂરંદેશી જોગવાઈ માનવામાં આવે છે.
- મૂળભૂત ફરજો અંતર્ગત દેશની મિશ્ર સંસ્કૃતિ એટલે કે કમ્પોઝિટ કલ્ચરના સમૃદ્ધ વારસાને જાળવી રાખવાની સ્પષ્ટ જોગવાઈ ભારતીય વૈવિધ્યતાને માન્યતા આપે છે.
- અગિયારમી મૂળભૂત ફરજમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ઉલ્લેખ છે કે શિક્ષણની તક પૂરી પાડવાની જવાબદારી બાળકના માતાપિતા અથવા તો તેના કાયદેસરના વાલી ની રહેશે.
- સ્ત્રીઓના ગૌરવને હાનિકારક હોય તેવી પ્રથાઓનો ત્યાગ કરવાની ફરજ એ સમાનતા અને લિંગભેદ નાબૂદીના મૂળભૂત અધિકારોને એક પૂરક માળખું પૂરું પાડે છે.
- મૂળભૂત ફરજોને બંધારણના ભાગ 3 માં મૂળભૂત અધિકારોની સાથે જ રાખવાના બદલે અલગથી રાખવામાં આવી હોવાથી કેટલાક બંધારણીય ટીકાકારો તેની આલોચના કરે છે.
- સ્વર્ણસિંહ સમિતિના અહેવાલમાં એક એવી પણ ભલામણ હતી કે મૂળભૂત ફરજોના અમલીકરણ માટે બનાવવામાં આવેલા કાયદાને કોઈ પણ મૂળભૂત અધિકારના ભંગ બદલ કોર્ટમાં પડકારી શકાશે નહીં.
- ડૉ. બી. આર. આંબેડકરને અપેક્ષા હતી કે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં 'ધર્મ' નો ખ્યાલ વણાયેલો હોવાથી નાગરિકો પોતાની ફરજો આપમેળે નિભાવશે, તેથી મૂળ બંધારણમાં તેનો ઉલ્લેખ કરાયો નહોતો.
- 42મા સુધારા દ્વારા મૂળભૂત ફરજોની સાથે આમુખમાં પણ સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક અને અખંડિતતા જેવા શબ્દો ઉમેરીને બંધારણીય દેશભક્તિને મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ થયો હતો.
- મૂળભૂત ફરજોના પાલન અંગે જાગૃતિ લાવવા માટે શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમમાં અને શિક્ષકોની તાલીમમાં તેને ફરજિયાતપણે સામેલ કરવા પર વર્મા સમિતિએ સવિશેષ ભાર મૂક્યો હતો.
- કોર્ટના ચુકાદાઓ મુજબ જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવું અને રસ્તા રોકવા જેવા વિરોધ પ્રદર્શનોમાં એક નાગરિકની મૂળભૂત ફરજનો ભંગ સીધી રીતે અન્ય નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનો ભંગ કરે છે.
- મૂળભૂત ફરજો એ માત્ર કોઈ ઔપચારિક કલમો નથી, પરંતુ લોકશાહી દેશમાં રાજ્યની સત્તા સામે નાગરિકોના સામાજિક ઉત્તરદાયિત્વનો એક મહત્વપૂર્ણ પાયો છે.
- જસ્ટિસ એમ. એન. વેંકટચલૈયા આયોગ મુજબ મતદાન કરવું એ લોકશાહી શાસનમાં ભાગ લેવાની અગત્યની ફરજ છે, પરંતુ તેને બંધારણમાં મૂળભૂત ફરજ તરીકે ઔપચારિક સ્થાન મળ્યું નથી.
- મૂળભૂત ફરજોની ભાષામાં વપરાયેલા ઉમદા આદર્શો અને મિશ્ર સંસ્કૃતિ જેવા શબ્દોની વ્યાપકતાને કારણે તેના અર્થઘટનમાં સામાન્ય નાગરિકોને મુશ્કેલી પડે છે.
- જો કોઈ કાયદો મૂળભૂત ફરજોનો અમલ કરવા માટે ઘડાયો હોય, તો અદાલતો તે કાયદાને ગેરબંધારણીય ઠેરવતા પહેલાં એકવાર તેને યોગ્ય ઠેરવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
- ભારત વિશ્વના એવા કેટલાક ગણ્યાગાંઠ્યા દેશોમાં સામેલ છે, જેના બંધારણમાં નાગરિકોના અધિકારો અને ફરજો એમ બંનેનો સુમેળભર્યો અને વિસ્તૃત સમન્વય જોવા મળે છે.
- તો આ હતા આ ટોપિકના બાકી રહેલા તમામ ઊંડાણપૂર્વકના મુદ્દાઓ.
- પરીક્ષા સારથી સાથે જોડાયેલા રહેવા બદલ આભાર.
