ખાસ નોંધ: ઓડિયો રિવિઝન માત્ર એપમાં ઉપલબ્ધ છે
અહીં આપેલી મેગા રિવિઝન નોટ્સ તમે વાંચી શકો છો. જો તમે આ નોટ્સને મુસાફરી કરતા અથવા કામ કરતા ઓડિયો સ્વરૂપે સાંભળવા માંગતા હોવ, તો હમણાં જ આપણી 'પરીક્ષા સારથી' એપ પ્લેસ્ટોર પરથી ડાઉનલોડ કરો.
એપ ડાઉનલોડ કરો
- નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો, 'પરીક્ષા સારથી' માં તમારું સ્વાગત છે.
- આજે આપણે ગુજરાતી સાહિત્યનું સંપૂર્ણ પુનરાવર્તન કરીશું. તો ચાલો, તૈયાર થઈ જાવ!
- ગુજરાતી સાહિત્યના મૂળ અને પ્રાચીન યુગ (ઈ.સ. ૧૦૦૦ થી ૧૪૫૦)
- ગુજરાતી સાહિત્યનો ઈતિહાસ આશરે ઈ.સ. ૧૦૦૦ થી શરુ થયેલો માનવામાં આવે છે.
- જૈન મુનિ આચાર્ય હેમચંદ્રાચાર્યને 'કલિકાલ સર્વજ્ઞ' નું બિરુદ મળ્યું હતું.
- હેમચંદ્રાચાર્યએ સિદ્ધરાજ જયસિંહના શાસનકાળમાં 'સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન' નામનો પ્રાકૃત અને અપભ્રંશ વ્યાકરણ ગ્રંથ લખ્યો હતો.
- તેમણે કાવ્યાનુશાસન અને દેશીનામમાળા જેવા અન્ય મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથો પણ લખ્યા હતા.
- પ્રારંભિક ગુજરાતી સાહિત્ય રાસ, ફાગુ અને પ્રબંધ જેવા સ્વરૂપોમાં જૈન લેખકો દ્વારા લખાયું હતું.
- શાલિભદ્ર સૂરિ દ્વારા ઈ.સ. ૧૧૮૫માં 'ભરતેશ્વર બાહુબલિરાસ' ની રચના કરવામાં આવી હતી.
- આ મુદ્દો ખાસ નોંધ લેજો.
- વિનયચંદ્ર દ્વારા ઈ.સ. ૧૧૪૦માં રચિત 'નેમિનાથ ચતુષ્પાદિકા' એ ગુજરાતી કવિતાની બારમાસી શૈલીની સૌથી જૂની કૃતિ છે.
- રાજશેખર દ્વારા 'નેમિનાથ ફાગુ' અને અજ્ઞાત કવિ દ્વારા 'વસંતવિલાસ' ની રચના થઈ હતી.
- ગુજરાતી ગદ્યની સૌથી પ્રાચીન કૃતિ તરુણપ્રભ દ્વારા ઈ.સ. ૧૩૫૫માં લખાયેલ 'બાલાવબોધ' છે.
- અસાઈત ઠાકરને ભવાઈના ૩૬૦ વેશ લખવા બદલ ગુજરાતી સાહિત્યમાં નાટ્યકલાના પિતા માનવામાં આવે છે.
- અબ્દુર રહેમાનને ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રથમ મુસ્લિમ લેખક ગણવામાં આવે છે, જેમણે 'સંદેશકરાશ' ની રચના કરી હતી.
- પદ્મનાભ દ્વારા 'કાનહડદે પ્રબંધ' અને શ્રીધર દ્વારા 'રણમલ્લ છંદ' ની રચના કરવામાં આવી હતી.
- માણિક્યસુંદર રચિત 'પૃથ્વીચંદ્ર ચરિત્ર' એ પ્રાચીન ગુજરાતી ગદ્યનું શ્રેષ્ઠ ધાર્મિક ઉદાહરણ છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- મધ્યકાલીન ભક્તિયુગ (ઈ.સ. ૧૪૫૦ થી ૧૮૫૦)
- પંદરમી સદીમાં ભક્તિ આંદોલનના પ્રભાવથી મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યમાં નરસિંહ યુગની શરૂઆત થઈ.
- નરસિંહ મહેતાને ગુજરાતી સાહિત્યના આદિકવિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
- નરસિંહ મહેતાએ ગોવિંદ ગમન, સુરત સંગ્રામ, સુદામા ચરિત્ર અને હારમાળા જેવી કૃતિઓ રચી છે.
- નરસિંહ મહેતાના પ્રભાતિયા અને પદ અદ્વૈતવાદની ફિલસૂફી પર આધારિત છે અને 'ઝૂલણા છંદ' માં રચાયેલા છે.
- અહીં પરીક્ષામાં પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે છે, ખાસ ધ્યાન આપજો.
- ભાલણને આખ્યાન સ્વરૂપના પિતા ગણવામાં આવે છે.
- આખ્યાનના મુખ્ય ત્રણ ભાગ હોય છે: મુખબંધ, ઢાળ અને વલણ.
- ભાલણે બાણભટ્ટની કાદંબરીનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કર્યો હતો અને નળાખ્યાન તથા દશમ સ્કંધ રચ્યા હતા.
- પ્રેમાનંદ ભટ્ટને 'રસકવિ' અને 'મહાકવિ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
- પ્રેમાનંદે ગુજરાતી ભાષાને સન્માન ન મળે ત્યાં સુધી માથા પર પાઘડી ન પહેરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી.
- ઓખાહરણ, નળાખ્યાન, અભિમન્યુ આખ્યાન અને સુદામા ચરિત્ર એ પ્રેમાનંદની પ્રખ્યાત કૃતિઓ છે.
- શામળ ભટ્ટ પદ્યવાર્તા ના પ્રણેતા છે, જેમણે પદ્માવતી, મદન મોહના અને સિંહાસન બત્રીસી રચી છે.
- અખા ભગતે જ્ઞાનમાર્ગી કવિતામાં ૭૪૬ જેટલા છપ્પા લખ્યા છે.
- છપ્પા એ છ પંક્તિનો કાવ્ય પ્રકાર છે, જેમાં સામાજિક કુરિવાજો અને ધાર્મિક આડંબર પર કટાક્ષ કરવામાં આવે છે.
- દયારામ મધ્યકાલીન સાહિત્યના અંતિમ મહાન કવિ હતા, જેઓ 'ગરબી' સાહિત્ય સ્વરૂપ માટે પ્રખ્યાત છે.
- દયારામે રસિક વલ્લભ અને ભક્તિ પોષણ જેવી કૃતિઓ રચી છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- સુધારક યુગ અને પંડિત યુગ (ઈ.સ. ૧૮૫૦ થી ૧૯૧૫)
- અંગ્રેજી શાસન અને મુદ્રણાલયની શરૂઆત સાથે અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યનો આરંભ થયો.
- કવિ દલપતરામ અને નર્મદ આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રણેતા ગણાય છે.
- દલપતરામે ઈ.સ. ૧૮૪૫માં 'બાપાની પીપર' નામની સૌપ્રથમ આધુનિક કવિતા લખી હતી.
- દલપતરામનું 'લક્ષ્મી' નાટક એ ગ્રીક નાટક 'પ્લુટસ' પરથી પ્રેરિત ગુજરાતીનું પહેલું નાટક છે.
- નર્મદે 'નર્મકોશ' નામનો પ્રથમ ગુજરાતી શબ્દકોશ તૈયાર કર્યો હતો.
- નર્મદ દ્વારા લખાયેલ 'મારી હકીકત' એ ગુજરાતી સાહિત્યની સૌપ્રથમ આત્મકથા છે.
- આ મુદ્દો ખાસ નોંધ લેજો.
- ઈ.સ. ૧૮૫૧માં નર્મદે 'મંડળી મળવાથી થતા લાભ' નામનો પ્રથમ નિબંધ લખ્યો હતો.
- નંદશંકર મહેતા રચિત 'કરણ ઘેલો' એ ગુજરાતી સાહિત્યની સૌપ્રથમ મૌલિક નવલકથા છે.
- મહીપતરામ નીલકંઠની 'સાસુ વહુની લડાઈ' એ પ્રથમ સામાજિક નવલકથા છે.
- નવલરામ પંડ્યાએ 'ભટ્ટનું ભોપાળું' લખ્યું અને તેમને ગુજરાતીના પ્રથમ વિવેચક ગણવામાં આવે છે.
- ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી રચિત 'સરસ્વતીચંદ્ર' ચાર ભાગમાં લખાયેલી મહાન નવલકથા છે.
- નરસિંહરાવ દિવેટિયાએ 'મંગળ મંદિર ખોલો' નામનું પ્રખ્યાત શોકગીત રચ્યું છે.
- કવિ કાન્ત, જેમનું મૂળ નામ મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ છે, તેમણે 'ખંડકાવ્ય' સ્વરૂપની શોધ કરી હતી.
- કાન્તનો કાવ્યસંગ્રહ 'પૂર્વાલાપ' તેમના મૃત્યુના દિવસે જ પ્રકાશિત થયો હતો.
- બળવંતરાય ઠાકોરને કવિતા શિક્ષક કહેવાય છે અને તેમણે ગુજરાતીમાં 'સોનેટ' નો પરિચય કરાવ્યો.
- કવિ નાનાલાલને 'કવિસમ્રાટ' નું બિરુદ મળ્યું હતું અને તેમણે અપદ્ય ગદ્યની શરૂઆત કરી. (યાદ રાખજો, 'કવીશ્વર' એ કવિ દલપતરામનું બિરુદ છે.)
- કેટલાક મતે અંબાલાલ સાકરલાલ દેસાઈની 'શાંતિદાસ' ને પ્રથમ વાર્તા ગણાય છે, પરંતુ સર્વસ્વીકૃત રીતે મલયાનિલ (કંચનલાલ મહેતા) રચિત 'ગોવાલણી' એ ગુજરાતી સાહિત્યની સૌપ્રથમ મૌલિક અને આધુનિક ટૂંકી વાર્તા છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- ગાંધી યુગ અને અનુગાંધી યુગ (ઈ.સ. ૧૯૧૫ થી ૧૯૫૫)
- મહાત્મા ગાંધીના આગમનથી સાહિત્યમાં લોકશિક્ષણ, સાદગી અને તળપદા વિષયો ઉમેરાયા.
- ગાંધીજીની પ્રખ્યાત કૃતિઓમાં 'સત્યના પ્રયોગો', 'દક્ષિણ આફ્રિકાનો સત્યાગ્રહ' અને 'હિંદ સ્વરાજ' નો સમાવેશ થાય છે.
- ગાંધીજીએ જ્હોન રસ્કીનના પુસ્તક 'અન્ટુ ધ લાસ્ટ' નો ગુજરાતીમાં 'સર્વોદય' નામે અનુવાદ કર્યો હતો.
- કનૈયાલાલ મુનશી ઐતિહાસિક નવલકથાઓ માટે પ્રખ્યાત છે, જેમણે પાટણની પ્રભુતા, ગુજરાતનો નાથ અને પૃથ્વી વલ્લભ રચી.
- અહીં પરીક્ષામાં પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે છે, ખાસ ધ્યાન આપજો.
- ઝવેરચંદ મેઘાણીએ 'સોરઠ તારા વહેતા પાણી' નામની પ્રથમ પ્રાદેશિક નવલકથા લખી હતી.
- ઝવેરચંદ મેઘાણીને ઈ.સ. ૧૯૨૮માં સૌપ્રથમ રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક એનાયત થયો હતો.
- પન્નાલાલ પટેલ તળપદી ભાષામાં નવલકથા લખનાર પ્રથમ લેખક હતા.
- પન્નાલાલ પટેલની 'માનવીની ભવાઈ' નવલકથાને ઈ.સ. ૧૯૮૫માં જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
- ઉમાશંકર જોશીને તેમની કવિતા 'નિશીથ' માટે ઈ.સ. ૧૯૬૭માં જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
- રાજેન્દ્ર શાહને ઈ.સ. ૨૦૦૧માં અને રઘુવીર ચૌધરીને ઈ.સ. ૨૦૧૫માં જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર એનાયત થયો છે.
- જ્યોતીન્દ્ર દવે અને ધનસુખલાલ મહેતાએ સાથે મળીને 'અમે બધા' નામની પ્રથમ સહ-લેખિત હાસ્ય નવલકથા લખી હતી.
- સુંદ૨મ્ પર શ્રી અરવિંદ ઘોષની આધ્યાત્મિક સાધનાનો ઊંડો પ્રભાવ જોવા મળે છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- આધુનિક યુગ, દલિત સાહિત્ય, ગઝલ અને સંસ્થાઓ (૧૯૫૫ થી વર્તમાન)
- સુરેશ જોશીની આગેવાની હેઠળ ઈ.સ. ૧૯૫૫માં આધુનિક યુગની શરૂઆત થઈ હતી અને અસ્તિત્વવાદનો પ્રવેશ થયો.
- દલિત સાહિત્યની શરૂઆત ૧૯૭૫માં 'પેન્થર' નામના સામાયિકથી થઈ હોવાનું મનાય છે.
- જોસેફ મેકવાનની 'આંગળિયાત' ૧૯૮૬ માં પ્રકાશિત થઈ, જે દલિત સાહિત્યની સૌથી નોંધપાત્ર નવલકથા છે.
- દલપત ચૌહાણની ગીધ અને ભાલભાંખળું તથા મોહન પરમારની આંચળો દલિત અસ્તિત્વને વાચા આપે છે.
- કુંદનિકા કાપડિયાની 'સાત પગલાં આકાશમાં' એ નારીવાદી સાહિત્યની શ્રેષ્ઠ નવલકથા છે.
- ગઝલ મૂળ ફારસી અને અરબી કાવ્ય પ્રકાર છે, જે ઉર્દુ દ્વારા ગુજરાતીમાં પ્રવેશ્યો.
- આ મુદ્દો ખાસ નોંધ લેજો.
- બાલાશંકર કંથારિયાએ 'બોધ' નામની પ્રથમ ઔપચારિક ગુજરાતી ગઝલની રચના કરી હતી.
- ગઝલના પ્રથમ શેરને મત્લા અને કવિના ઉપનામવાળા અંતિમ શેરને મક્તા કહેવામાં આવે છે.
- ગઝલમાં શેરની પંક્તિઓને મિસરા કહેવાય છે, જેમાં રદીફ અને કાફિયા જોવા મળે છે.
- મરીઝને ગુજરાતના ગાલિબ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
- ૧૮૪૮માં એલેક્ઝાન્ડર ફાર્બસ અને દલપતરામે 'ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી' ની સ્થાપના કરી હતી, જે ૧૯૪૬માં 'ગુજરાત વિદ્યા સભા' બની. આ સંસ્થા 'બુદ્ધિપ્રકાશ' સામાયિક બહાર પાડે છે.
- ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદની સ્થાપના ૧૯૦૫માં રણજિતરામ મહેતાએ કરી હતી, જે 'પરબ' માસિક બહાર પાડે છે.
- ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીની સ્થાપના ૧૯૮૧માં ગાંધીનગર ખાતે થઈ, જે 'શબ્દસૃષ્ટિ' નામનું મુખપત્ર બહાર પાડે છે.
- ૧૯૫૫માં મહાદેવભાઈ દેસાઈને તેમની કૃતિ 'મહાદેવભાઈની ડાયરી' માટે પ્રથમ સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
- 'રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક' એ ગુજરાતી સાહિત્યનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર છે, જે ગુજરાત સાહિત્ય સભા દ્વારા અપાય છે.
- નકારાત્મક ગુણ અંગે ખાસ નોંધ:
- વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષામાં ૦.૨૫ ગુણ ક્યાં કપાઈ શકે છે તેના પર ધ્યાન આપો:
- જો પ્રશ્ન પૂછાય કે આખ્યાનના પિતા કોણ છે, તો જવાબ 'ભાલણ' આવશે. પરંતુ શ્રેષ્ઠ આખ્યાનકાર પૂછાય તો જવાબ 'પ્રેમાનંદ' આવશે.
- ગુજરાતીનું પ્રથમ નાટક દલપતરામનું 'લક્ષ્મી' છે, પરંતુ પ્રથમ મૌલિક નવલકથા નંદશંકર મહેતાની 'કરણ ઘેલો' છે. આ બંનેમાં ભૂલ ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું.
- ગઝલના પ્રથમ શેર અને અંતિમ શેરમાં ઘણીવાર અસમંજસ થાય છે. યાદ રાખો, પ્રથમ શેર 'મત્લા' છે અને અંતિમ શેર જેમાં તખલ્લુસ હોય તે 'મક્તા' છે.
- આ પુનરાવર્તન મુદ્દાઓને બે થી ત્રણ વાર સાંભળજો, તમારો આ વિષય પૂરેપૂરો પાકો થઈ જશે. 'પરીક્ષા સારથી' સાથે જોડાયેલા રહેવા બદલ આભાર. પરીક્ષા માટે ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ!
