ખાસ નોંધ: ઓડિયો રિવિઝન માત્ર એપમાં ઉપલબ્ધ છે
અહીં આપેલી મેગા રિવિઝન નોટ્સ તમે વાંચી શકો છો. જો તમે આ નોટ્સને મુસાફરી કરતા અથવા કામ કરતા ઓડિયો સ્વરૂપે સાંભળવા માંગતા હોવ, તો હમણાં જ આપણી 'પરીક્ષા સારથી' એપ પ્લેસ્ટોર પરથી ડાઉનલોડ કરો.
એપ ડાઉનલોડ કરો
- નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષા સારથીમાં તમારું સ્વાગત છે.
- આજે આપણે ગુજરાતી સાહિત્યનુ નું મેગા રિવિઝન પાર્ટ ૨ જોઈએ
- તો ચાલો, આપણે શરૂઆત કરીએ.
- વિદ્યાર્થી મિત્રો, આ ટોપિકના કેટલાક એવા ઊંડાણપૂર્વકના અને ઉચ્ચ કક્ષાના મુદ્દાઓ જોઈએ જે પરીક્ષા માટે ખૂબ જ અગત્યના છે.
- ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીની સ્થાપના ગુજરાત સરકાર દ્વારા ૨૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૧ ના રોજ કરવામાં આવી હતી અને તેનું ઉદ્ઘાટન ૧૭ જૂન ૧૯૮૨ ના રોજ થયું હતું.
- ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનું મુખ્યાલય ગાંધીનગરના સેક્ટર-૧૭ માં આવેલ અભિલેખાગાર ભવન ખાતે સ્થિત છે.
- અકાદમી દ્વારા સાહિત્ય ગૌરવ પુરસ્કાર, યુવા ગૌરવ પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૧૬ થી સાહિત્યરત્ન પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવે છે.
- ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી ગુજરાતી ઉપરાંત હિન્દી, સંસ્કૃત, કચ્છી, સિંધી અને ઉર્દૂ ભાષા માટે કુલ પાંચ અન્ય અકાદમીઓનું પણ સંચાલન કરે છે.
- ગુજરાત સાહિત્ય સભાનું મૂળ નામ 'સોશિયલ અને લિટરરી એસોસિએશન' હતું, જેની સ્થાપના ૧૮૯૮ માં થઈ હતી અને ૧૯૦૫ માં નામ બદલવામાં આવ્યું હતું.
- ગુજરાત સાહિત્ય સભાના પ્રથમ પ્રમુખ તરીકે રમણભાઈ નીલકંઠે વર્ષ ૧૯૦૪ થી ૧૯૨૮ સુધી સેવા આપી હતી.
- રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક એનાયત કરવાની શરૂઆત વર્ષ ૧૯૨૮ માં થઈ હતી, અને તે આજે પણ નિયમિત રીતે અપાય છે.
- વર્ષ ૨૦૧૫ નો રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક કુમારપાળ દેસાઈને એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.
- ગુજરાત વિદ્યા સભાની સ્થાપના એલેક્ઝાન્ડર કિન્લોક ફાર્બસ અને દલપતરામ દ્વારા ૧૮૪૮ માં 'ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી' તરીકે થઈ હતી.
- ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટીએ અમદાવાદમાં 'હિમાભાઈ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ' નામની સૌપ્રથમ પુસ્તકાલય શરૂ કરી હતી.
- સંસ્થાની શતાબ્દી નિમિત્તે ૧૯૪૮ માં ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટીનું નામ બદલીને ઔપચારિક રીતે 'ગુજરાત વિદ્યા સભા' કરવામાં આવ્યું હતું.
- નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક એ સુરતની નર્મદ સાહિત્ય સભા દ્વારા આપવામાં આવતો પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે.
- નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક સૌપ્રથમ વખત જ્યોતીન્દ્ર દવેને તેમના પુસ્તક 'રંગતરંગ' માટે વર્ષ ૧૯૪૦ થી ૧૯૪૪ ના સમયગાળા માટે મળ્યો હતો.
- લંડન ખાતે ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૭ ના રોજ 'ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી યુકે' ની સ્થાપના થઈ હતી, જેનું જૂનું નામ 'ગુજરાતી સાહિત્ય મંડળ' હતું.
- બ્રિટનમાં સ્થપાયેલી આ ડાયસ્પોરા ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીના પ્રથમ પ્રમુખ કવિ ડાહ્યાભાઈ પટેલ હતા.
- ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું મુખ્યાલય અમદાવાદના આશ્રમ રોડ પર આવેલું છે, જે 'ગોવર્ધન ભવન' તરીકે ઓળખાય છે.
- ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા દર બુધવારે 'વિશ્વ કવિતા કેન્દ્ર' ખાતે 'બુધ સભા' નામની કવિતા કાર્યશાળા યોજવામાં આવે છે.
- મહિલા લેખકોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા દર બે વર્ષે 'ભગિની નિવેદિતા પુરસ્કાર' એનાયત કરવામાં આવે છે.
- ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદે 'ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ' નામના સાત વિગતવાર ગ્રંથો પ્રકાશિત કર્યા છે.
- ગુજરાતી ભાષામાં મુદ્રણાલયની શરૂઆત ૧૮૧૨ માં થઈ હતી.
- ગુજરાતીમાં છપાયેલું સૌપ્રથમ પુસ્તક પારસી પાદરી ફરદુનજી મર્ઝબાન દ્વારા ૧૮૧૫ માં પ્રકાશિત 'દબેસ્તાન-એ-મઝાહિબ' નું ભાષાંતર હતું.
- ભારતનું સૌથી જૂનું અને હજુ પણ કાર્યરત એવું સૌપ્રથમ ગુજરાતી સમાચારપત્ર 'મુંબઈ સમાચાર' ૧૮૨૨ માં શરૂ થયું હતું.
- ગુજરાતી સાહિત્યની સૌપ્રથમ રોજનીશી અથવા ડાયરી લખવાની શરૂઆત ૧૮૪૦ ના દાયકામાં દુર્ગારામ મહેતાએ 'નિત્યનોંધ' થી કરી હતી.
- રમણભાઈ નીલકંઠ દ્વારા લિખિત 'ભદ્રંભદ્ર' એ ગુજરાતી સાહિત્યની સૌપ્રથમ હાસ્યરસપ્રધાન નવલકથા માનવામાં આવે છે.
- બહેરામજી મલબારી એવા પ્રથમ પારસી કવિ છે જેમણે શિષ્ટ ગુજરાતી ભાષામાં મૌલિક સર્જનો કર્યાં હતાં.
- ઓગણીસમી સદીની મધ્યમાં ગિરિધર કવિએ ગુજરાતી ભાષામાં 'રામાયણ' ની સળંગ રચના કરી હતી.
- રામનારાયણ વિ. પાઠક રચિત 'બૃહદ્ પિંગળ' ૧૯૫૬ માં પ્રકાશિત થયો હતો જે ગુજરાતી છંદશાસ્ત્ર પરનો અત્યંત અધિકૃત ગ્રંથ છે.
- કનૈયાલાલ મુનશીની 'પાટણની પ્રભુતા', 'ગુજરાતનો નાથ' અને 'રાજાધિરાજ' એ ફ્રેન્ચ નવલકથાકાર એલેક્ઝાન્ડર ડુમાસની શૈલીથી પ્રભાવિત ત્રિપુટી છે.
- કનૈયાલાલ મુનશીએ 'ભગવાન પરશુરામ' ૧૯૪૬ માં અને 'તપસ્વિની' ૧૯૫૭ માં રચી હતી જે તેમની અન્ય ઐતિહાસિક નવલકથાઓ છે.
- રમણભાઈ નીલકંઠે 'રાઇનો પર્વત', 'હાસ્યમંદિર' અને 'ધર્મ અને સમાજ' જેવા નોંધપાત્ર પુસ્તકો આપ્યા છે.
- ગીજુભાઈ બધેકાને બાળકો પ્રત્યેના તેમના પ્રેમ અને મોન્ટેસરી શિક્ષણ પદ્ધતિને કારણે 'મૂછાળી મા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
- મનુભાઈ પંચોળીનું ઉપનામ 'દર્શક' છે અને તેઓ ઉત્તમ લેખક હોવા સાથે એક પ્રખર શિક્ષણવિદ્ અને રાજકારણી પણ હતા.
- 'દર્શક' ની પ્રખ્યાત નવલકથાઓમાં 'સોક્રેટીસ', 'ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી', 'દીપ નિર્વાણ' અને 'કુરુક્ષેત્ર' નો સમાવેશ થાય છે.
- કવિ કલાપીનું પૂરું નામ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ હતું અને તેઓ અમરેલી પાસેના લાઠી રાજ્યના રાજવી હતા.
- કલાપીએ મંદાક્રાંતા, શાર્દૂલવિક્રીડિત અને શિખરિણી જેવા સંસ્કૃત છંદોમાં સૌથી વધુ કાવ્યો રચીને એક અનોખો વિક્રમ બનાવ્યો છે.
- કલાપીની ગદ્યકૃતિઓમાં 'કાશ્મીરનો પ્રવાસ', 'માલા અને મુદ્રિકા' અને 'નારીહ્રદય' નો સમાવેશ થાય છે.
- સુરેશ જોશીને ગુજરાતી સાહિત્યમાં આધુનિકતાના પિતા અથવા અગ્રગામી શૈલીના પ્રણેતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
- ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોશીનું પ્રખ્યાત ઉપનામ 'ધૂમકેતુ' છે અને તેઓ ટૂંકી વાર્તાના સર્વશ્રેષ્ઠ સર્જક ગણાય છે.
- કવિ નર્મદ દ્વારા રચિત કવિતાઓનો સંગ્રહ 'નર્મકવિતા' નામે ઓળખાય છે.
- કવિ દલપતરામના પ્રખ્યાત નાટકો અને નિબંધોમાં 'મિથ્યાભિમાન', 'તાર્કિકબોધ', 'ભૂતનિબંધ' અને 'હોપ વાચનમાળા' નો સમાવેશ થાય છે.
- અખાના છપ્પા ઉપરાંત તેમની 'અખેગીતા', 'ચિત્તવિચાર સંવાદ' અને 'અનુભવબિંદુ' એ વેદાંત અને તત્વજ્ઞાનના શ્રેષ્ઠ ગ્રંથો છે.
- ભાલણ કવિએ પૌરાણિક કથાઓ આધારિત 'રામબાલ ચરિત્ર' અને 'ચંડી આખ્યાન' ની પણ નોંધપાત્ર રચના કરી છે.
- જૈન મુનિ હેમચંદ્રાચાર્યએ ગણિતની ફિબોનાકી શ્રેણીનું વર્ણન યુરોપમાં ફિબોનાકીની શોધના પચાસ વર્ષ પહેલાં આશરે ઈ.સ. ૧૧૫૦ માં જ કરી દીધું હતું.
- રણછોડલાલ ઉદયરામ દવેનું ૧૮૭૩ માં આવેલું 'લલિતા દુઃખદર્શક' નાટક એ ગુજરાતી રંગભૂમિના વિકાસમાં સીમાચિહ્નરૂપ કૃતિ છે.
- મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ ઉર્ફે કાન્ત દ્વારા 'દેવયાની', 'અતિજ્ઞાન', 'વસંત વિજય' અને 'ચક્રવાક મિથુન' જેવા ઉત્તમ કાવ્યો લખાયા છે.
- કવિ નાનાલાલની શાનદાર કૃતિઓમાં 'ઇન્દુકુમાર', 'જયાજયંત', 'વિશ્વગીતા' અને 'જગત પ્રેરણા' નો સમાવેશ થાય છે.
- ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીએ અંગ્રેજી ભાષામાં પણ પોતાનું પ્રભુત્વ સાબિત કરતા 'સ્ક્રેપ બુક' નામની દળદાર રોજનીશી લખી હતી.
- દલિત સાહિત્યની શરૂઆતમાં ૧૯૭૮ માં 'આક્રોશ' નામનું કાવ્ય સામયિક શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું જેને ૧૯૮૧ ના આંદોલન વખતે સરકારે પ્રતિબંધિત કર્યું હતું.
- 'કાળો સૂરજ', 'તોડ ફોડ' અને 'દિશા' એ શરૂઆતી દલિત ચળવળના પ્રખ્યાત સાહિત્યિક સામયિકો હતાં.
- ૧૯૮૧ માં ગણપત પરમાર અને મનીષી જાની દ્વારા સંપાદિત 'દલિત કવિતા' એ ગુજરાતી દલિત કવિતાનો પ્રથમ ઔપચારિક અને સંગઠિત સંગ્રહ હતો.
- બાલકૃષ્ણ આનંદ અને ચંદુ મહેરિયા દ્વારા સંપાદિત 'વિસ્ફોટ' એ દલિત સાહિત્યનો એક અત્યંત શક્તિશાળી અને વિવાદાસ્પદ કાવ્યસંગ્રહ હતો.
- ૧૯૮૩ માં ગુજરાત ખેત વિકાસ પરિષદ દ્વારા 'અસ્મિતા' નામનો દલિત કાવ્યોનો સંગ્રહ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો.
- નીરવ પટેલ, હરીશ મંગલમ્, યશવંત વાઘેલા અને ચંદુ મહેરિયા એ ગુજરાતી દલિત સાહિત્યના વિદ્રોહી અને અગ્રણી નામો છે.
- દલિત સાહિત્યકારોમાં જોસેફ મેકવાનનું પ્રદાન નોંધપાત્ર છે, જેમણે નવલકથા 'આંગળિયાત' માં ચરોતર પ્રદેશની તળપદી બોલીનો ઉત્કૃષ્ટ ઉપયોગ કર્યો છે.
- ગુજરાતી સાહિત્યમાં સૌપ્રથમ નવલકથા 'કરણ ઘેલો' પહેલાં લખાયેલી ફ્રેન્ચ નવલકથા 'Chaumiere Indienne' માં ભારતના અસ્પૃશ્યોની સ્થિતિનું વર્ણન જોવા મળે છે, જેનો ગુજરાતી અનુવાદ સૌરાબજી શાપુરજી બંગાળીએ કર્યો હતો.
- 'કડવું' એ આખ્યાનનો પાયાનો ગાયન એકમ છે, જે કથાના પ્રકરણોને રજૂ કરે છે.
- આખ્યાન ગાનાર કલાકારોને 'માણભટ્ટ' અથવા 'ગાગરિયાભટ્ટ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેઓ તાંબાની ગાગર પર આંગળીઓમાં વીંટી પહેરીને તાલ આપે છે.
- 'ચોપાઈ' એ ચાર ચરણ ધરાવતો કાવ્ય પ્રકાર છે, જેમાં જીવનવિષયક ઉપદેશ અને સદાચારની વાતો વણાયેલી હોય છે.
- ગરબી એ મૂળભૂત રીતે ઊર્મિગીતનું જ એક કલાત્મક, તાલબદ્ધ અને સ્ત્રીપ્રધાન સ્વરૂપ છે.
- 'ફાગુ' કાવ્યપ્રકારમાં વસંત ઋતુના વર્ણન સાથે શૃંગાર રસના સંભોગ અને વિપ્રલંભ એમ બંને ઋતુઓનું નિરૂપણ થાય છે.
- ગુજરાતી ગઝલ ક્ષેત્રે 'તઝમીન' પ્રકારનો સૌપ્રથમ નવતર પ્રયોગ અમૃત નાયક દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો.
- ગુજરાતી સુગમ સંગીતમાં ગઝલને કવ્વાલી શૈલીમાં ઢાળવાનો પ્રયોગ આશિત દેસાઈએ જલન માતરીની ગઝલ 'રહસ્યોના પડદા' માં કર્યો હતો.
- બરકત અલી વિરાણીનું ઉપનામ 'બેફામ' છે અને અમૃત ભટ્ટનું ઉપનામ 'ઘાયલ' છે, જેઓ લોકપ્રિય અને અગ્રણી ગઝલકારો છે.
- 'રાસ' કાવ્યપ્રકાર મૂળ લોકનૃત્યમાંથી ઉતરી આવ્યો છે અને તેને પ્રાચીન જૈન કવિઓએ વર્ણનાત્મક અને નાટ્યાત્મક સ્વરૂપ આપ્યું હતું.
- નરસિંહ મહેતાની રચનાઓમાં વેદાંતનો 'અદ્વૈતવાદ' સ્પષ્ટપણે દેખાય છે, જે તેમની જ્ઞાનમાર્ગી કવિતાઓનું હાર્દ છે.
- સ્વામી આનંદે ૧૯૬૯ માં તેમના પુસ્તક 'કુલકથાઓ' માટે જાહેર થયેલો સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર લેવાનો નમ્રતાપૂર્વક ઇનકાર કર્યો હતો.
- ૧૯૮૩ માં સુરેશ જોશીએ 'ચિન્તયામિ મનસા' અને ૨૦૦૯ માં શિરીષ પંચાલે 'વાત આપણા વિવેચનની' માટે પણ સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર નકાર્યો હતો.
- કુંદનિકા કાપડિયા ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મેળવનાર સૌપ્રથમ મહિલા લેખિકા છે, જેમને ૧૯૮૫ માં તેમની કૃતિ માટે આ સન્માન મળ્યું હતું.
- જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર વિજેતા ઉમાશંકર જોશીની કૃતિ 'નિશીથ' ને ૧૯૬૭ માં કન્નડ લેખક કુવેમ્પુની કૃતિ 'રામાયણ દર્શનમ' સાથે સંયુક્ત રીતે પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
- રઘુવીર ચૌધરીની પ્રખ્યાત નવલકથા 'અમૃતા' છે, અને તેમને ૨૦૧૫ માં સમગ્ર સાહિત્યિક પ્રદાન માટે ભારતનો સર્વોચ્ચ જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર અપાયો હતો.
- નારાયણ દેસાઈની કૃતિ 'અગ્નિકુંડમાં ઉગેલું ગુલાબ' એ ગાંધીજીના નિકટના સાથી મહાદેવ દેસાઈનું શ્રેષ્ઠ જીવનચરિત્ર છે જેને ૧૯૯૩ માં અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો છે.
- બકુલ ત્રિપાઠી, વિનોદ ભટ્ટ અને રતિલાલ બોરીસાગર એ ગુજરાતી સાહિત્યના અગ્રણી હાસ્ય લેખકો અને નિબંધકારો છે.
- નારીવાદી સાહિત્યમાં હિમાંશી શેલત, બિંદુ ભટ્ટ અને વર્ષા અડાલજાનું નામ આધુનિક યુગમાં ખૂબ જ સન્માનપૂર્વક લેવામાં આવે છે.
- પ્રવાસી અથવા ડાયસ્પોરા ગુજરાતી સાહિત્યમાં વિદેશમાં વસતા ગુજરાતીઓ પન્ના નાયક, પ્રીતિ સેનગુપ્તા અને મધુ રાયનું પ્રદાન વિશિષ્ટ છે.
- મણિલાલ હ. પટેલ અને અનિલ જોશી એ આધુનિક નિબંધ લેખન અને દેશી તળપદી શૈલીના સાહિત્યના ઉત્તમ સર્જકો છે.
- પન્નાલાલ પટેલની 'પાર્થને કહો ચડાવે બાણ' અને 'મળેલા જીવ' એ તળપદી ગુજરાતી સાહિત્યની લોકપ્રિય પ્રશિષ્ટ નવલકથાઓ છે.
- ચંદ્રકાંત બક્ષી તેમની મનોવૈજ્ઞાનિક અને અત્યંત આધુનિક શૈલીની નવલકથાઓ જેવી કે 'પેરેલિસિસ', 'આકાર', 'યુગપુરુષ' અને 'કલ્પવૃક્ષ' માટે જાણીતા છે.
- ધીરુબેન પટેલની કૃતિઓ 'આગંતુક' અને 'સત્યજીવી' માં આધુનિક જીવન, જાતીય ભેદભાવ અને સામાજિક મૂલ્યોનું ઊંડાણપૂર્વક વર્ણન છે.
- ધ્રુવ ભટ્ટની લોકપ્રિય નવલકથા 'તત્ત્વમસિ' ને ૨૦૦૨ માં નવી દિલ્હીનો પ્રતિષ્ઠિત સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
- એલેક્ઝાન્ડર કિન્લોક ફાર્બસે ઓગણીસમી સદીમાં પ્રાચીન ગુજરાતી હસ્તપ્રતો ભેગી કરીને ગુજરાતી સાહિત્યના રક્ષણ માટે મોટું અભિયાન ચલાવ્યું હતું.
- ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીના સમયગાળાના સાહિત્યકાળને 'પંડિત યુગ' અથવા 'ગોવર્ધન યુગ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે જે ૧૮૮૫ થી ૧૯૧૫ સુધીનો હતો.
- ભાલણ કવિ પંદરમી અને સોળમી સદીના સંધિકાળમાં થઈ ગયા, જેમણે પૌરાણિક કથાઓને આખ્યાનના રૂપમાં ઢાળવાની શરૂઆત કરી હતી.
- નાકર અને વિષ્ણુદાસ જેવા કવિઓએ ભાલણ પછી આખ્યાન પરંપરાને આગળ વધારી અને છેવટે પ્રેમાનંદે તેને શિખર પર પહોંચાડી.
- 'પ્રબંધ' એ ઐતિહાસિક કે અર્ધ-ઐતિહાસિક ઘટનાઓ પર આધારિત વર્ણનાત્મક કાવ્ય છે, જેમાં પદ્મનાભનું 'કાન્હડદે પ્રબંધ' સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.
- અખાના છપ્પાઓ મુખ્યત્વે 'ચોપાઈ' છંદમાં રચાયેલા છે અને તેમાં સામાજિક દંભ અને આડંબર પર કડક પ્રહારો છે.
- 'પ્રભાતિયાં' માં સામાન્ય રીતે જ્ઞાન અને ભક્તિનો સુંદર સુમેળ જોવા મળે છે અને તે મુખ્યત્વે ઝૂલણા છંદમાં ગવાય છે.
- 'કાફી' અને 'ચાબખા' એ મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના વિશિષ્ટ પદ્ય પ્રકારો છે, જેમાં ચાબખા દ્વારા સમાજના કુરિવાજો પર સીધો કટાક્ષ થાય છે.
- ભોજા ભગતના 'ચાબખા' અને ધીરા ભગતની 'કાફી' મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યમાં ખૂબ જ પ્રખ્યાત અને માર્મિક છે.
- પ્રાચીન ગુજરાતી સાહિત્યમાં 'બારમાસી' કાવ્યપ્રકારમાં વિરહ અને ઋતુઓનું વર્ણન હોય છે, જેમાં બારેય મહિનાના બદલાતા ભાવો નિરૂપાય છે.
- 'ઉખાણાં' એ બુદ્ધિચાતુર્યની કસોટી કરતો પદ્ય પ્રકાર છે, જેનો સાહિત્યિક ઉપયોગ શામળ ભટ્ટે તેમની પદ્યવાર્તાઓમાં બહોળા પ્રમાણમાં કર્યો છે.
- ફારસી ભાષાના પ્રભાવથી આવેલ ગઝલમાં વપરાતા અંતિમ પ્રાસને 'કાફિયા' અને પંક્તિમાં વારંવાર આવતા શબ્દને 'રદીફ' કહેવામાં આવે છે.
- જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર પ્રથમ વખત ૧૯૬૫ માં મલયાલમ લેખક જી. શંકર કુરૂપને અપાયો હતો, ત્યાર બાદ ત્રીજા વર્ષે ગુજરાતી ભાષા માટે એનાયત થયો હતો.
- ગુજરાતી ભાષાના વિવેચક અને સાહિત્યકાર રમણલાલ જોશીને તેમના વિવેચન ગ્રંથ 'વિવેચનની પ્રક્રિયા' માટે ૧૯૮૪ માં સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
- સાહિત્યકાર સતીષ વ્યાસને તેમના પ્રખ્યાત નાટક 'જળને પડદે' માટે વર્ષ ૨૦૦૨ થી ૨૦૦૬ ના સમયગાળાનો નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક પ્રાપ્ત થયો છે.
- જાણીતા કવિ હરીન્દ્ર દવેને તેમના કાવ્યસંગ્રહ 'હયાતી' માટે ૧૯૭૮ માં રાષ્ટ્રીય સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.
- સિતાંશુ યશશ્ચન્દ્રની અત્યાધુનિક કવિતાઓની શૈલી 'જટાયુ' કાવ્યસંગ્રહમાં જોવા મળે છે, જેને ૧૯૮૭ માં દિલ્હી સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
- ગીજુભાઈ બધેકાએ બાળકોના શિક્ષણ, લોકવાર્તાઓ, પ્રવાસ અને રમૂજને લગતા ૨૦૦ થી વધુ પુસ્તકોનું પ્રકાશન કર્યું છે.
- આનંદશંકર ધ્રુવે હિંદુ ધર્મ અને તત્વજ્ઞાન પર અનેક નિબંધો લખ્યા અને ૧૯૦૨ માં 'વસંત' નામનું સાહિત્યિક માસિક સામયિક શરૂ કર્યું હતું.
- કવિ બળવંતરાય ઠાકોરના પ્રખ્યાત કાવ્યસંગ્રહ 'ભણકાર' ઉપરાંત તેમની સોનેટ રચના 'પ્રેમનો દિવસ' સાહિત્ય જગતમાં અત્યંત જાણીતી છે.
- સુન્દરમ્ પોંડિચેરીથી 'દક્ષિણા' અને 'બાલદક્ષિણા' નામના સામયિકોના તંત્રી રહ્યા હતા અને અરવિંદ ઘોષની ફિલસૂફીનો પ્રચાર કર્યો હતો.
- 'કુમાર' સામાયિકમાં ઉત્કૃષ્ટ અને નિયમિત પ્રદાન કરવા બદલ લેખકોને દર વર્ષે 'કુમાર સુવર્ણ ચંદ્રક' એનાયત કરવામાં આવે છે.
- દલિત સાહિત્યના અગ્રણી લેખક મોહન પરમારને તેમની ટૂંકી વાર્તાઓના સંગ્રહ 'આંચળો' માટે ૨૦૧૧ માં સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર અપાયો છે.
- તો આ હતા આ વિષયના બાકી રહેલા તમામ ઊંડાણપૂર્વકના મુદ્દાઓ. આભાર.
