ખાસ નોંધ: ઓડિયો રિવિઝન માત્ર એપમાં ઉપલબ્ધ છે
અહીં આપેલી મેગા રિવિઝન નોટ્સ તમે વાંચી શકો છો. જો તમે આ નોટ્સને મુસાફરી કરતા અથવા કામ કરતા ઓડિયો સ્વરૂપે સાંભળવા માંગતા હોવ, તો હમણાં જ આપણી 'પરીક્ષા સારથી' એપ પ્લેસ્ટોર પરથી ડાઉનલોડ કરો.
એપ ડાઉનલોડ કરો
- નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષા સારથીમાં તમારું સ્વાગત છે. આજે આપણે ભારતના ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન કરીશું.
- પ્રાચીન ભારત અને સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ.
- ભારત ઉપખંડમાં હોમો ઇરેક્ટસની પ્રવૃત્તિઓ ૨૦ લાખ વર્ષ પહેલાં અને હોમો સેપિયન્સની પ્રવૃત્તિઓ ઈ.સ. પૂર્વે ૭૦,૦૦૦ થી જોવા મળે છે.
- પુરાતન પાષાણ યુગમાં ચૂનાના પથ્થરના સાધનોનો ઉપયોગ થતો હતો અને અગ્નિની શોધ થઈ હતી.
- મધ્ય પાષાણ યુગમાં પ્રાણીઓને પાળવાની અને પશુપાલનની શરૂઆત થઈ હતી.
- તામ્ર પાષાણ યુગને તામ્ર યુગ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
- ખાસ નોંધ: સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિની શરૂઆત ઈ.સ. પૂર્વે ૩૩૦૦ ની આસપાસ થઈ હતી અને તેનો પરિપક્વ તબક્કો ઈ.સ. પૂર્વે ૨૬૦૦ થી ૧૯૦૦ સુધીનો હતો.
- હડપ્પા નગરની શોધ ૧૯૨૧ માં પંજાબ વિસ્તારમાં અને મોહેંજો-દડોની શોધ ૧૯૨૨ માં સિંધ વિસ્તારમાં થઈ હતી.
- મોહેંજો-દડોના ખંડેરોને ૧૯૮૦ માં યુનેસ્કો વિશ્વ વારસાઈ સ્થળ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.
- સિંધુ ખીણના શહેરો તેમના ઉત્તમ નગર આયોજન, પકવેલી ઈંટોના મકાનો અને ગટર વ્યવસ્થા માટે જાણીતા હતા.
- મોહેંજો-દડોમાં જાહેર સ્નાનાગાર અને અનાજ સંગ્રહ કરવા માટેનો વિશાળ કોઠાર મળી આવ્યા છે.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: અહીંથી પરીક્ષામાં પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે છે.
- સિંધુ ખીણની લિપિમાં ૨૫૦ થી ૫૦૦ જેટલા અક્ષરો હતા, જેને દ્રવિડિયન ભાષા તરીકે ઓળખવામાં આવી છે પરંતુ તે હજુ સુધી સંપૂર્ણ ઉકેલાઈ નથી.
- આ સંસ્કૃતિના લોકો તાંબુ, કાંસ્ય, સીસું અને કલાઈ જેવી ધાતુઓનો ઉપયોગ કરતા હતા, પરંતુ તેઓ લોખંડથી અજાણ હતા.
- સિંધુ ખીણના લોકો માતૃદેવી, પશુપતિ શિવ, વૃક્ષો અને પ્રાણીઓની પૂજા કરતા હતા.
- ઈ.સ. પૂર્વે ૧૭૦૦ થી ૧૩૦૦ ની આસપાસ દુષ્કાળ અને નદીઓમાં પૂર આવવાના કારણે સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનો અંત આવ્યો હોવાનું મનાય છે.
- આ કેટલાક અગત્યના મુદ્દા હતા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- વૈદિક કાળ, મહાજનપદ, મૌર્ય અને ગુપ્ત સામ્રાજ્ય.
- વૈદિક કાળનો સમયગાળો ઈ.સ. પૂર્વે ૧૫૦૦ થી ઈ.સ. પૂર્વે ૫૦૦ સુધીનો માનવામાં આવે છે.
- આ સમયગાળામાં આર્યોનું આગમન થયું અને ત્યારબાદ ઉત્તર વૈદિક કાળમાં ભારતમાં લોહ યુગની શરૂઆત થઈ.
- સિંધુ સંસ્કૃતિ શહેરી હતી, જ્યારે શરૂઆતની વૈદિક સંસ્કૃતિ મુખ્યત્વે ગ્રામીણ અને પશુપાલન આધારિત હતી.
- આર્ય પુજારીઓએ ઈ.સ. પૂર્વે ૧૪૦૦ થી ૯૦૦ વચ્ચે ઋગ્વેદની રચના કરી હતી, જેમાં ૧૦૨૮ શ્લોકો છે.
- ખાસ નોંધ: વૈદિક કાળના લોકો ગાય અને ઘોડાને ખૂબ મહત્વ આપતા હતા, જ્યારે સિંધુ ખીણના લોકો અશ્વથી મોટાભાગે અજાણ હતા.
- ઈ.સ. પૂર્વે ૬૦૦ ની આસપાસ બીજું શહેરીકરણ થયું અને ગંગા નદીના કિનારે મહાજનપદોનો વિકાસ થયો.
- આ જ સમયગાળામાં જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મનો ઉદય થયો.
- ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે ઈ.સ. પૂર્વે ૩૨૧ માં ચાણક્યની મદદથી મૌર્ય સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી અને ઉત્તર ભારતને એકજૂટ કર્યું.
- મૌર્ય સામ્રાજ્યના વહીવટ માટે ચાણક્યએ 'અર્થશાસ્ત્ર' નામના ગ્રંથની રચના કરી હતી.
- અશોક મહાન રાજાએ ઈ.સ. પૂર્વે ૨૬૧ માં કલિંગના યુદ્ધ પછી બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવ્યો હતો.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: ગુપ્ત સામ્રાજ્યની સ્થાપના શ્રી ગુપ્ત દ્વારા ત્રીજી સદીના અંતમાં કરવામાં આવી હતી.
- સમુદ્રગુપ્તને તેમની લશ્કરી વિજયો માટે 'ભારતના નેપોલિયન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
- ચંદ્રગુપ્ત બીજાનો શાસનકાળ ભારતીય કળા, સાહિત્ય અને વિજ્ઞાનનો 'સુવર્ણ યુગ' ગણાય છે.
- ભારતના મહાન કવિ કાલિદાસ ચંદ્રગુપ્ત બીજાના દરબારમાં હતા અને તેમણે 'અભિજ્ઞાનશાકુંતલમ્' નાટકની રચના કરી હતી.
- ગુપ્તકાળમાં આર્યભટ્ટ અને વરાહમિહિર જેવા વિદ્વાનો દ્વારા શૂન્યનો ખ્યાલ, દશાંશ પદ્ધતિ અને ખગોળશાસ્ત્રમાં મહાન શોધો થઈ હતી.
- મધ્ય એશિયાની વિદેશી જાતિ શ્વેત હૂણોના આક્રમણને કારણે ગુપ્ત સામ્રાજ્યના પતનની શરૂઆત થઈ હતી.
- આ કેટલાક અગત્યના મુદ્દા હતા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- મધ્યકાલીન ભારત, દિલ્હી સલ્તનત અને મુઘલ સામ્રાજ્ય.
- ભારતમાં મધ્યકાલીન યુગ ગુપ્ત સામ્રાજ્યના અંતથી શરૂ થઈને ૧૫૨૬ માં મુઘલ સામ્રાજ્યની શરૂઆત સુધી ગણાય છે.
- ઈ.સ. ૮૦૦ થી ૧૨૦૦ દરમિયાન કન્નૌજ પર નિયંત્રણ માટે ગુર્જર-પ્રતિહાર, પાલ અને રાષ્ટ્રકૂટ રાજવંશો વચ્ચે ત્રિપક્ષીય સંઘર્ષ થયો હતો.
- ઈ.સ. ૭૧૨ માં આરબ સેનાપતિ મુહમ્મદ બિન કાસિમે સિંધ પર હુમલો કરી ભારતમાં મુસ્લિમ આક્રમણની શરૂઆત કરી હતી.
- ખાસ નોંધ: દિલ્હી સલ્તનત પર ઈ.સ. ૧૨૦૬ થી ૧૫૨૬ સુધી ગુલામ, ખિલજી, તુઘલક, સૈયદ અને લોદી વંશોએ શાસન કર્યું હતું.
- રઝિયા સુલતાન દિલ્હી સલ્તનતની પ્રથમ મહિલા શાસક હતી જેમણે ૧૨૩૬ થી ૧૨૪૦ સુધી શાસન કર્યું હતું.
- દક્ષિણ ભારતમાં વિજયનગર સામ્રાજ્યનો સુવર્ણકાળ કૃષ્ણદેવરાયના શાસનમાં આવ્યો હતો.
- બાબરે ૧૫૨૬ માં પાણીપતના પ્રથમ યુદ્ધમાં ઇબ્રાહિમ લોદીને હરાવીને ભારતમાં મુઘલ સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી હતી.
- અકબરના શાસનકાળમાં ધાર્મિક સહિષ્ણુતા દ્વારા સામ્રાજ્યનું એકીકરણ થયું હતું અને તેને મુઘલ કાળનો સુવર્ણ યુગ મનાય છે.
- શાહજહાંના શાસન દરમિયાન તાજમહેલનું નિર્માણ થયું, જે મુઘલ સ્થાપત્યની ચરમસીમા હતી.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: ઔરંગઝેબના શાસન દરમિયાન મુઘલ સામ્રાજ્ય તેના સૌથી મોટા ભૌગોલિક વિસ્તારમાં ફેલાયું હતું.
- ઔરંગઝેબની કટ્ટર ધાર્મિક નીતિઓ અને લાંબા દખ્ખણના યુદ્ધોને કારણે મુઘલ સામ્રાજ્યના પતનની શરૂઆત થઈ.
- શિવાજી મહારાજે ૧૬૭૪ માં મરાઠા સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી અને છાપામાર યુદ્ધ પદ્ધતિ અપનાવી.
- ઈ.સ. ૧૭૩૯ માં ઈરાનના નાદિરશાહે કર્નાલના યુદ્ધમાં મુઘલ સેનાને હરાવી અને મયૂરાસન લૂંટી લીધું.
- આ કેટલાક અગત્યના મુદ્દા હતા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- ભક્તિ અને સૂફી આંદોલનો.
- ભક્તિ ચળવળની શરૂઆત દક્ષિણ ભારતમાં છઠ્ઠીથી આઠમી સદી દરમિયાન તમિલનાડુ અને કેરળમાં થઈ હતી.
- ભક્તિ ચળવળના સંતો બે મુખ્ય પ્રવાહમાં વહેંચાયેલા હતા: સગુણ ભક્તિ અને નિર્ગુણ ભક્તિ.
- ખાસ નોંધ: દક્ષિણ ભારતમાં વિષ્ણુના ભક્તોને આળવાર અને શિવના ભક્તોને નયનાર તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા.
- ૧૧મી સદીમાં રામાનુજાચાર્યએ ભક્તિ ચળવળનો દાર્શનિક રીતે બચાવ કર્યો અને વિશિષ્ટાદ્વૈતનો સિદ્ધાંત આપ્યો.
- ૧૧મી અને ૧૨મી સદીમાં ભારતમાં સૂફીવાદનો ઉદય થયો, જેણે પ્રેમ, ભક્તિ અને માનવ કલ્યાણ પર ભાર મૂક્યો.
- ખ્વાજા મોઇનુદ્દીન ચિશ્તીએ ભારતમાં અજમેર ખાતે ચિશ્તી સંપ્રદાયની સ્થાપના કરી હતી.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: કબીર, ગુરુ નાનક, તુલસીદાસ અને મીરાબાઈ જેવા ભક્તિ સંતોએ જાતિપ્રથાનો વિરોધ કર્યો અને ધાર્મિક સમાનતાનો પ્રચાર કર્યો.
- સંતોએ પોતાના ઉપદેશો માટે સંસ્કૃતને બદલે સ્થાનિક પ્રાદેશિક ભાષાઓનો ઉપયોગ કર્યો, જેથી સામાન્ય લોકો તેને સમજી શકે.
- આ કેટલાક અગત્યના મુદ્દા હતા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- આધુનિક ભારત, યુરોપિયનોનું આગમન અને બ્રિટિશ શાસનની આર્થિક અસરો.
- ૧૪૯૮ માં પોર્ટુગીઝ ખલાસી વાસ્કો દ ગામા કાલિકટ બંદરે પહોંચ્યો અને યુરોપથી ભારતનો નવો દરિયાઈ માર્ગ શોધ્યો.
- ભારતમાં કાયમી વસાહતો સ્થાપનાર પ્રથમ યુરોપિયન પોર્ટુગીઝો હતા, જેમણે ૧૫૧૦ માં ગોવા પર કબજો કર્યો હતો.
- બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના ૧૬૦૦ માં થઈ અને ૧૬૦૮ માં તેઓ સુરત પહોંચ્યા.
- ઈ.સ. ૧૭૫૭ ના પ્લાસીના યુદ્ધ પછી બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ બંગાળ પર પોતાનું રાજકીય નિયંત્રણ સ્થાપિત કર્યું.
- ખાસ નોંધ: બ્રિટિશ શાસનની આર્થિક નીતિઓને કારણે ભારતના પરંપરાગત હસ્તકલા અને વણાટ ઉદ્યોગોનો નાશ થયો, જેને વિ-ઔદ્યોગિકીકરણ કહેવાય છે.
- બંગાળમાં કાયમી જમાબંધી, રૈયતવારી અને મહાલવારી જેવી જમીન મહેસૂલ પ્રણાલીઓએ ખેડૂતોનું ભારે શોષણ કર્યું.
- બ્રિટિશરોએ ભારતીય ખેતીનું વ્યાપારીકરણ કર્યું અને ખેડૂતોને ગળી, કપાસ અને અફીણ જેવા રોકડિયા પાકો ઉગાડવા દબાણ કર્યું.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: રોકડિયા પાકોના અતિરેક અને અનાજની અછતને કારણે ૧૮૫૦ થી ૧૯૦૦ ના ગાળામાં ભયંકર દુષ્કાળ પડ્યા જેમાં લાખો લોકોના મોત થયા.
- દાદાભાઈ નવરોજી અને આર. સી. દત્ત જેવા રાષ્ટ્રવાદીઓએ બ્રિટિશ શાસનના સંપત્તિના પ્રવાહનો સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો.
- ૧૮૫૩ માં મુંબઈથી થાણે વચ્ચે ભારતની પ્રથમ રેલવે લાઇન શરૂ કરવામાં આવી, જેનો મુખ્ય હેતુ બ્રિટિશ વેપાર અને કાચા માલની હેરફેરને સરળ બનાવવાનો હતો.
- આ કેટલાક અગત્યના મુદ્દા હતા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- ૧૯મી સદીના સામાજિક-ધાર્મિક સુધારણા આંદોલનો અને આઝાદીની ચળવળ.
- ૧૯મી સદીમાં પશ્ચિમી શિક્ષણ અને બ્રિટિશ શાસનના પ્રભાવથી ભારતમાં સામાજિક-ધાર્મિક સુધારણા ચળવળો શરૂ થઈ.
- રાજા રામ મોહન રોય દ્વારા ૧૮૨૮ માં બ્રહ્મો સમાજની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેણે એકેશ્વરવાદ અને સામાજિક સમાનતાની હિમાયત કરી તથા સતીપ્રથા નાબૂદીમાં ફાળો આપ્યો.
- ૧૮૭૫ માં સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ આર્ય સમાજની સ્થાપના કરી, જેમણે 'વેદો તરફ પાછા ફરો' નું આહ્વાન કર્યું અને શુદ્ધિ ચળવળ ચલાવી.
- ખાસ નોંધ: આત્મારામ પાંડુરંગ અને મહાદેવ ગોવિંદ રાનાડે દ્વારા ૧૮૬૭ માં બોમ્બે ખાતે પ્રાર્થના સમાજની સ્થાપના કરવામાં આવી.
- થિયોસોફિકલ સોસાયટીની સ્થાપના ૧૮૭૫ માં ન્યુયોર્કમાં મેડમ બ્લેવેટ્સકી અને કર્નલ ઓલકોટ દ્વારા કરવામાં આવી, જેને ભારતમાં એની બેસન્ટે આગળ વધારી.
- સ્વામી વિવેકાનંદે ૧૮૯૭ માં રામકૃષ્ણ મિશનની સ્થાપના કરી, જેણે સમાજ સેવા અને નૈતિક ઉત્થાન પર ભાર મૂક્યો.
- સર સૈયદ અહેમદ ખાને ૧૮૭૫ માં અલીગઢ ચળવળ શરૂ કરી, જેનો હેતુ મુસ્લિમોમાં આધુનિક અંગ્રેજી શિક્ષણનો પ્રસાર કરવાનો હતો.
- ૧૮૫૭ નો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ એ બ્રિટિશ શાસન સામેનો પ્રથમ મોટો બળવો હતો, ત્યારબાદ સત્તા ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની પાસેથી સીધી બ્રિટિશ તાજ પાસે ગઈ.
- ૧૮૮૫ માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની સ્થાપના થઈ, જેણે સ્વતંત્રતા સંગ્રામને સંગઠિત સ્વરૂપ આપ્યું.
- અંતે લાંબા સંઘર્ષ અને અનેક ક્રાંતિકારીઓના બલિદાન બાદ ૧૯૪૭ માં ભારત બ્રિટિશ શાસનમાંથી સ્વતંત્ર થયું.
- આ કેટલાક અગત્યના મુદ્દા હતા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- નકારાત્મક ગુણાંકન અંગે ખાસ ધ્યાન રાખો: વિદ્યાર્થી મિત્રો, આ કેટલાક એવા મુદ્દા છે જ્યાં પરીક્ષામાં નકારાત્મક ગુણ મળી શકે છે, ખાસ ધ્યાન રાખજો.
- સિંધુ અને વૈદિક સંસ્કૃતિના તફાવતમાં ભૂલ ન થાય, સિંધુ ખીણના લોકો તાંબુ અને કાંસું વાપરતા પણ લોખંડથી અજાણ હતા, જ્યારે ઉત્તર વૈદિક કાળના લોકો લોખંડથી પરિચિત હતા.
- ભક્તિ આંદોલનના સંતોમાં 'આળવાર' વિષ્ણુના ભક્ત હતા અને 'નયનાર' શિવના ભક્ત હતા, આમાં ઘણીવાર ગેરસમજ થાય છે.
- મૌર્ય વંશના ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય અને ગુપ્ત વંશના ચંદ્રગુપ્ત પ્રથમ તથા બીજા વચ્ચે ભેદ સમજજો, મૌર્ય વંશ પ્રાચીન છે, જ્યારે ગુપ્ત વંશ ત્યારબાદ ઘણી સદીઓ પછી આવેલ છે.
- બ્રહ્મો સમાજ ૧૮૨૮ માં રાજા રામ મોહન રોયે સ્થાપ્યો, જ્યારે આર્ય સમાજ ૧૮૭૫ માં સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ સ્થાપ્યો.
- આ મુદ્દાઓને બે થી ત્રણ વાર સાંભળજો, તમારો આ વિષય પૂરેપૂરો પાકો થઈ જશે. પરીક્ષા સારથી સાથે જોડાયેલા રહેવા બદલ આભાર. આપને ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ!
