ખાસ નોંધ: ઓડિયો રિવિઝન માત્ર એપમાં ઉપલબ્ધ છે
અહીં આપેલી મેગા રિવિઝન નોટ્સ તમે વાંચી શકો છો. જો તમે આ નોટ્સને મુસાફરી કરતા અથવા કામ કરતા ઓડિયો સ્વરૂપે સાંભળવા માંગતા હોવ, તો હમણાં જ આપણી 'પરીક્ષા સારથી' એપ પ્લેસ્ટોર પરથી ડાઉનલોડ કરો.
એપ ડાઉનલોડ કરો
- નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષા સારથીમાં તમારું સ્વાગત છે. આજે આપણે સંગીત અને કલાનું સંપૂર્ણ પુનરાવર્તન કરીશું. તો ચાલો, શરૂ કરીએ!
- નાટ્યવેદની રચના ચાર વેદોમાંથી થઈ છે, જેમાં ઋગ્વેદમાંથી પાઠ્ય અથવા શબ્દો, યજુર્વેદમાંથી અભિનય, સામવેદમાંથી ગીત અથવા સંગીત અને અથર્વવેદમાંથી રસ લેવામાં આવ્યા છે.
- શાસ્ત્રીય સંગીતમાં પ્રહર પદ્ધતિ છે, જેમાં દિવસ અને રાતના ચોક્કસ સમયે રાગ ગાવામાં આવે છે, જેમ કે પરોઢિયે લલિત રાગ અને સંધ્યાકાળે શ્રી રાગ ગવાય છે.
- સવારના પ્રહરના રાગોમાં જોગિયા, ભટિયાર, આહીર ભૈરવ, તોડી અને જૌનપુરીનો સમાવેશ થાય છે.
- બપોરના સમયે શુદ્ધ સારંગ, પીલુ, ભીમપલાસી અને મુલતાની રાગ ગાવામાં આવે છે.
- સાંજના સમયે યમન કલ્યાણ, તિલક કામોદ, ભૂપાલી અને દુર્ગા રાગ ગવાય છે.
- મધ્યરાત્રિના સમયે દરબારી કાનડા અને માલકૌંસ રાગ પ્રચલિત છે.
- ઋતુઓ આધારિત રાગોમાં વસંત ઋતુમાં વસંત બહાર અને હિંડોળ, ગ્રીષ્મમાં નટ, વર્ષા ઋતુમાં મિયાં કી મલ્હાર તથા મેઘ અને શરદ ઋતુમાં ગૌરી તથા ભૈરવ રાગ ગાવામાં આવે છે.
- રાગના મુખ્ય બે પાયાના સ્વર વાદી એટલે કે પ્રાથમિક સ્વર અને સંવાદી એટલે કે ગૌણ સ્વર છે, જે રાગનો ભાવ અને લાગણી નક્કી કરે છે.
- રાગને તુરંત ઓળખવા માટે વપરાતા વિશિષ્ટ સ્વર સમૂહને પકડ કહેવામાં આવે છે.
- થાટ એ મુખ્ય માળખું છે જે સ્વર પદ્ધતિના આધારે રાગોને દસ મુખ્ય પરિવારોમાં વહેંચે છે.
- શાસ્ત્રીય પ્રદર્શનના માળખામાં આલાપ એ લય વિનાની શાંત શરૂઆત છે, જોડ એ ધીમી લયબદ્ધ શરૂઆત છે અને ઝાલા એ ખૂબ જ ઝડપી લયબદ્ધ પ્રસ્તુતિ છે.
- રાગના આરોહ અને અવરોહમાં કેટલા સ્વરો વપરાય છે તેની ગણતરીને જાતિ કહેવામાં આવે છે.
- ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લા ખાનને શરણાઈને લગ્ન પ્રસંગો અને મંદિરોમાંથી બહાર કાઢીને આંતરરાષ્ટ્રીય સંગીત મંચ પર લાવવાનો શ્રેય જાય છે, તેમને વર્ષ ૨૦૦૧ માં ભારત રત્ન મળ્યો હતો.
- પંડિત હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા પ્રખ્યાત વાંસળી વાદક છે, જેમને પંડિત ભોલાનાથ પ્રસન્નાએ વારાણસીમાં તાલીમ આપી હતી અને તેમને વર્ષ ૨૦૦૦ માં પદ્મ વિભૂષણથી સન્માનિત કરાયા હતા.
- પંડિત ભીમસેન જોશી કિરાના ઘરાનાના ગાયક હતા જે ખ્યાલ શૈલી માટે જાણીતા છે, તેમને વર્ષ ૨૦૦૮ માં ભારત રત્ન અપાયો હતો.
- કિશોરી આમોનકર એ જયપુર અતરૌલી ઘરાનાના પ્રખ્યાત અને તેજસ્વી ગાયિકા હતા.
- ટી. એચ. વિનાયકરામ કર્ણાટકી સંગીતના નિષ્ણાત છે જે ઘાટમના દેવ તરીકે ઓળખાય છે, અને તેઓ ગ્રેમી પુરસ્કાર વિજેતા છે.
- ડો. એલ. સુબ્રમણ્યમ પ્રખ્યાત વાયોલિન વાદક છે જેઓ કર્ણાટકી અને પશ્ચિમી શાસ્ત્રીય એમ બંનેમાં નિપુણ છે.
- નગારા અથવા નોબત એ નવ વાદ્યોના પરંપરાગત સમૂહનું કેતલડ્રમ વાદ્ય છે, જે લાકડામાંથી બને છે અને મોટેભાગે શરણાઈ સાથે વગાડવામાં આવે છે.
- મંજીરા એ કાંસા કે પિત્તળમાંથી બનેલી ધાતુની તાળીઓની શ્રેણીમાં સૌથી નાનું વાદ્ય છે.
- ઘડો અથવા ઘાગર એ પકવેલા માટીના વાસણનું વાદ્ય છે, જેની દિવાલો અને મોં પર થાપ આપીને તાલ બનાવાય છે, તે મોટેભાગે સુરાંદો વાદ્ય સાથે વગાડાય છે.
- લોકપ્રિય ગુજરાતી ગરબા સનેડોનું ઉદ્દભવ સ્થાન ગુજરાતનો પાટણ પ્રદેશ છે.
- ભક્તિ ગીતોમાં નરસિંહ મહેતા અને મીરાંબાઈના પદોને સંતવાણી કહેવાય છે.
- ભવાઈ શબ્દનો બીજો અર્થ ભાવ વત્તા વાહિની એટલે કે લાગણીઓનું વહન કરનાર કલા એવો પણ થાય છે.
- ભવાઈ નાટકમાં ઝંડા ઝૂલણ એ ઐતિહાસિક વેશ છે, જે ઊંઝાના મુઘલ કાળના ઐતિહાસિક પ્રસંગ પર આધારિત છે જેમાં તેજણ અને મુસ્લિમ સુબેદાર ઝંડા ઝૂલણની કથા છે.
- જસ્મા ઓડણનો વેશ એ સ્વર્ગલોકની અપ્સરા જસ્મા પર આધારિત છે, જે ઋષિના શ્રાપથી પૃથ્વી પર જન્મે છે અને સર્વોચ્ચ બલિદાન આપે છે.
- જૂઠણ એ એક હાસ્ય વેશ છે, જેમાં યુદ્ધથી બચવા માટે જૂઠણ નામનો રાજકુમાર પાગલ થવાનું નાટક કરે છે અને ચટકી નામની દાસી તેને મનાવવા આવે છે.
- ભવાઈના ધાર્મિક વેશમાં ગણપતિ, કાન ગોપી, રાવળ અને અર્ધનારીશ્વરનો સમાવેશ થાય છે.
- સામાજિક વેશોમાં પુરબિયો, સરણીયો અને વણઝારા મુખ્ય છે જેમાં સામાજિક કટાક્ષ જોવા મળે છે.
- ભવાઈમાં સામાન્ય ગુજરાતીની સાથે હિન્દી, ઉર્દૂ અને મારવાડી બોલીઓનું ઉદાર મિશ્રણ વાપરવામાં આવે છે.
- ભવાઈ મંડળીમાં ભજવનાર પાત્રોના ચોક્કસ નામ છે, મુખ્ય અથવા પુરુષ પાત્ર ભજવનારને વેશગોર કે નાયક અને સ્ત્રી પાત્ર ભજવનારને કાંચળિયો કહેવાય છે.
- ભવાઈ મંડળીને પેડું કહેવાય છે અને તેમાં કામ કરતા કલાકારોને ભવૈયા કહેવામાં આવે છે.
- ભવાઈની શરૂઆતમાં નાયક જમીન પર કુંડાળું દોરી માતા અંબાના પ્રતીક રૂપે માટીના દીવા કે તેલની મશાલને કુમકુમ અર્પણ કરે છે, આ અગ્નિ પ્રતીકને માંડવી કહે છે.
- ભવાઈની પ્રસ્તુતિમાં સૌથી પહેલો પ્રવેશ ભગવાન ગણેશનો થાય છે, જેઓ થાળીથી ચહેરો ઢાંકીને આવે છે.
- ગણેશજી પછી મહાકાળી માતાનો પ્રવેશ થાય છે, જે માત્ર કાળા રંગની સાડી પહેરે છે અને કપાળ પર કુમકુમ લગાવેલું હોય છે, અને ત્યારબાદ બ્રાહ્મણનો પ્રવેશ થાય છે.
- ભવાઈમાં માહોલ અને દ્રશ્ય અનુસાર છ અલગ અલગ મૂળભૂત તાલનો ઉપયોગ થાય છે.
- ભવાઈના કલાકારો ચહેરો સફેદ કરવા મુલ્તાની માટી અને આંખો માટે કોલસાના મેશનો ઉપયોગ કરે છે.
- ભવાઈના પુરુષ પાત્રો કાઠિયાવાડી જામા અને સ્ત્રી પાત્રો રંગબેરંગી ઘાઘરા ચોળી પહેરે છે.
- ભવાઈના સંવાદો ક્યારેય લેખિત હોતા નથી, કલાકારો સ્થિતિ અનુસાર સ્વયં સંવાદો બોલે છે.
- આજે બિન સરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા કુપોષણ, ખુલ્લામાં શૌચ, દહેજ પ્રથા અને કન્યા ભ્રૂણ હત્યા જેવી સામાજિક બદીઓ નાબૂદ કરવા લોકજાગૃતિ માટે ભવાઈનો ઉપયોગ થાય છે.
- પીઠોરા ચિત્રકલા એ મુખ્યત્વે છોટા ઉદેપુર, કવાંટ અને મધ્યપ્રદેશના અલીરાજપુર જિલ્લાના આધારકાંચ નામના આદિવાસી વિસ્તારમાં જોવા મળે છે.
- પીઠોરા ચિત્રકલાની વિધિ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક સમારોહને પીઠોરા બેસાડવા કે પીઠોરા લખવા કહેવામાં આવે છે. આ ચિત્ર દોરનાર કલાકારને લખારા અને વિધિ કરાવનાર મુખ્ય પૂજારીને બડવો કહે છે.
- પીઠોરા ચિત્રો ઘરની ઓસરી એટલે કે આગળના ભાગની ત્રણ દીવાલો પર, જેમાંથી એક મુખ્ય દીવાલ અને બે આજુબાજુની દીવાલો પર દોરવામાં આવે છે.
- લિપાઈ પ્રક્રિયામાં દીવાલ પર ગાયના છાણ અને માટીના બે સ્તર અને સફેદ ચોકનો એક સ્તર લગાવવામાં આવે છે.
- પીઠોરા ચિત્રની સૌથી ઉપરની લહેરિયાળી રેખા દેવતાઓની દુનિયા દર્શાવે છે, જ્યારે તેની નીચે બાબા પીઠોરાની લગ્નયાત્રા દર્શાવાય છે.
- પીઠોરા ચિત્રમાં ત્રણ આડી હરોળ હોય છે, જેમાં મધ્યની હરોળ બાબા પીઠોરા અને રાણી પીઠોરીને સમર્પિત હોય છે.
- ચિત્રની સૌથી નીચેની હરોળમાં રાજા ભોજ અને હાથીઓ દોરવામાં આવે છે.
- રાણી કાજલ એ પીઠોરાની પાલક માતા છે, કાળી કોયલ એ જૈવિક માતા છે, અને બાબા ઇન્દ્ર એ મામા છે, જે તમામનું ચિત્રણ પીઠોરા કલામાં થાય છે.
- વરસાદના દેવતા વાલનનું ચિત્ર પણ પીઠોરા કલાના નકશામાં આલેખાય છે.
- આધુનિક પીઠોરા કલામાં હવે ટ્રાઉઝર પહેરેલા લોકો, મોટરસાયકલ, ટ્રક, બંદૂક અને વિમાન જેવા આધુનિક પ્રતીકો પણ દોરવામાં આવે છે.
- ચિત્રકાર રવિશંકર રાવળને વર્ષ ૧૯૧૬ માં સર જે.જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ તરફથી મેયો સુવર્ણ ચંદ્રક એનાયત થયો હતો.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: બંગાળના પ્રખ્યાત ચિત્રકાર નંદલાલ બોઝે વર્ષ ૧૯૩૮ માં હરિપુરા ખાતે યોજાયેલા ઈન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસના વાર્ષિક અધિવેશનમાં ઐતિહાસિક ચિત્રો દોર્યા હતા, આ ચિત્રો રવિશંકર રાવળે દોર્યા ન હતા.
- વર્ષ ૧૯૪૧ માં રવિશંકર રાવળ આર્ટ સોસાયટી ઓફ ઈન્ડિયા અને બોમ્બે આર્ટ સોસાયટીના પ્રમુખ નિમાયા હતા.
- વર્ષ ૧૯૪૮ માં રવિશંકર રાવળ કુલ્લુ આર્ટ સેન્ટર ખાતે પ્રખ્યાત રશિયન કલાકાર નિકોલસ રોરીચ સાથે મહેમાન તરીકે રહ્યા હતા.
- ગુજરાતના પ્રખ્યાત ભજનિક હેમંત ચૌહાણનો જન્મ ૭ નવેમ્બર ૧૯૫૫ ના રોજ રાજકોટના કુંડણી ગામમાં થયો હતો.
- હેમંત ચૌહાણનું પ્રથમ આલ્બમ વર્ષ ૧૯૭૮ માં દાસી જીવણના ભજનો રિલીઝ થયું હતું, અને તેમણે અત્યાર સુધીમાં ૫૦૦૦ થી વધુ ભજનો ગાયા છે.
- હેમંત ચૌહાણને વર્ષ ૨૦૧૧ નો અકાદમી રત્ન પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૨૩ માં ભારત સરકાર દ્વારા પદ્મશ્રી એનાયત થયો છે.
- અમદાવાદમાં યોજાતો સપ્તક સંગીત મહોત્સવ ૧ થી ૧૩ જાન્યુઆરી દરમિયાન ૧૩ દિવસ ચાલે છે, જેમાં સવારની બે બેઠકો સાથે કુલ ૧૫ બેઠકો યોજાય છે અને લગભગ ૧૨૫ કલાકારો ભાગ લે છે.
- સપ્તક મહોત્સવમાં પંડિત નંદન મહેતા શાસ્ત્રીય તાલ વાદ્ય સ્પર્ધા યોજવામાં આવે છે અને ઉભરતા કલાકારો માટે સપ્તક સંકલ્પ સપ્તાહ પણ ઉજવાય છે.
- એમ.એસ. યુનિવર્સિટી બરોડાની ફાઈન આર્ટસ શાખાની સ્થાપના આધુનિક કલા પ્રભાવ માટે જાણીતી છે.
- તો આ હતા આ વિષયના બાકી રહેલા તમામ ઊંડાણપૂર્વકના મુદ્દાઓ, આભાર.
