ખાસ નોંધ: ઓડિયો રિવિઝન માત્ર એપમાં ઉપલબ્ધ છે
અહીં આપેલી મેગા રિવિઝન નોટ્સ તમે વાંચી શકો છો. જો તમે આ નોટ્સને મુસાફરી કરતા અથવા કામ કરતા ઓડિયો સ્વરૂપે સાંભળવા માંગતા હોવ, તો હમણાં જ આપણી 'પરીક્ષા સારથી' એપ પ્લેસ્ટોર પરથી ડાઉનલોડ કરો.
એપ ડાઉનલોડ કરો
- નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષા સારથીમાં તમારું સ્વાગત છે. આજે આપણે સંગીત અને કલાનું સંપૂર્ણ પુનરાવર્તન કરીશું. તો ચાલો, શરૂ કરીએ!
- ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનો ઇતિહાસ અને તેના ગ્રંથો વિશે જાણીએ.
- ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના મૂળ પ્રાચીન વૈદિક સાહિત્યમાં, ખાસ કરીને 'સામવેદ'માં જોવા મળે છે.
- સામવેદને સંગીતનો વેદ કહેવામાં આવે છે, જેમાં ઋગ્વેદના સ્તોત્રોને ત્રણ થી સાત સ્વરનો ઉપયોગ કરીને મધુર લયબદ્ધ રીતે ગોઠવવામાં આવ્યા છે.
- પ્રાચીન કાળમાં સંગીતના બે મુખ્ય પ્રકાર પ્રચલિત હતા: 'ગાંધર્વ' જે ઔપચારિક અને ધાર્મિક સંગીત હતું, અને 'ગાન' જે મનોરંજન માટેનું અનૌપચારિક સંગીત હતું.
- પ્રબંધ સંગીત એ સંસ્કૃતમાં લખાયેલું સંગીતનું સ્વરૂપ હતું જે બીજી થી સાતમી સદી દરમિયાન લોકપ્રિય બન્યું, અને તેમાંથી જ 'ધ્રુપદ' શૈલીનો વિકાસ થયો હોવાનું મનાય છે.
- સંગીતનો પ્રથમ લેખિત સંદર્ભ ઈ.સ. પૂર્વે ૫૦૦માં પાણિનીના લખાણોમાં અને સંગીત સિદ્ધાંતનો પ્રથમ સંદર્ભ ઈ.સ. પૂર્વે ૪૦૦માં રિકપ્રાતિશાખ્યમાં જોવા મળે છે.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: ભરતમુનિ દ્વારા રચિત 'નાટ્યશાસ્ત્ર' એ સંગીત સિદ્ધાંત અને કલાનું સૌથી જૂનું સંપૂર્ણ હિન્દુ પુસ્તક છે, જેમાં સંગીતને અષ્ટક અને ૨૨ શ્રુતિઓમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે.
- માતંગ મુનિ દ્વારા નવમી સદીમાં 'બૃહદ્દેશી' ગ્રંથ લખવામાં આવ્યો, જેમાં પ્રાદેશિક સંગીતના સ્વરૂપો અને રાગને વ્યાખ્યાયિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
- અગિયારમી સદીમાં નારદ દ્વારા લખાયેલ 'સંગીત મકરંદ' ગ્રંથમાં ૯૩ રાગોનું વર્ણન છે અને રાગોને પ્રથમ વખત સ્ત્રી અને પુરુષ એમ બે શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે.
- તેરમી સદીમાં સારંગદેવ દ્વારા રચાયેલ 'સંગીત રત્નાકર' ગ્રંથને હિન્દુસ્તાની અને કર્ણાટકી એમ બંને સંગીત પરંપરાઓ માટે સૌથી અધિકૃત અને પ્રમાણભૂત ગ્રંથ માનવામાં આવે છે.
- ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના બે પાયાના તત્વો છે: રાગ એટલે કે સંગીતનું માળખું અને તાલ એટલે કે સમય ચક્ર.
- ઉત્તર ભારતીય સંગીત 'હિન્દુસ્તાની સંગીત' તરીકે અને દક્ષિણ ભારતીય સંગીત 'કર્ણાટકી સંગીત' તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં હિન્દુસ્તાની સંગીતમાં વિસ્તાર પર ભાર મુકાય છે જ્યારે કર્ણાટકી સંગીત રચના આધારિત છે.
- ઉત્તર ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતમાં મુખ્ય ચાર ઘરાના પ્રચલિત છે: ગ્વાલિયર ઘરાના, આગ્રા ઘરાના, બનારસ ઘરાના અને જયપુર ઘરાના.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- ગુજરાતનું લોકસંગીત અને વિશિષ્ટ લોકવાદ્યો વિશે ચર્ચા કરીએ.
- ગુજરાતના લોકસંગીતમાં ગરબા, ડાયરો, સંતવાણી, લોકવાર્તા, મરસિયા અને ફટાણાં વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
- ડાયરો એ ગુજરાતનો એક પારંપરિક સંગીત કાર્યક્રમ છે જ્યાં ભજન, હાસ્ય, તત્વજ્ઞાન અને ઈતિહાસની વાર્તાઓ દ્વારા સામાજિક અને ધાર્મિક સંદેશ પહોંચાડવામાં આવે છે.
- મરસિયા એ દુઃખ કે શોકના સમયે ગાવામાં આવતું વિષાદસભર લોકસંગીત સ્વરૂપ છે.
- લગ્ન પ્રસંગે ગાવામાં આવતા રમતિયાળ ગીતોને ગુજરાતમાં 'ફટાણાં' અથવા લગ્નગીતો કહેવામાં આવે છે.
- બાળકોને સુવડાવવા માટે ગવાતા શાંત અને મધુર ગીતો 'હાલરડું' તરીકે ઓળખાય છે.
- ચારણ, ગઢવી અને બારોટ સમુદાયોની કવિ પરંપરાઓએ સંગીત અને વાર્તા કહેવાની લોક પરંપરાને જાળવી રાખી છે.
- સુગમ સંગીત એ શાસ્ત્રીય અને આધુનિક સંગીતનું સંતુલન છે, જે મુખ્યત્વે ગઝલ સ્વરૂપે અને ખૂબ જ હળવા અંદાજમાં ગવાય છે.
- અહીં પરીક્ષામાં પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે છે, ખાસ ધ્યાન રાખો.
- 'સુંદરી' એ શરણાઈ જેવું જ બેવડી પટ્ટીવાળું પવન વાદ્ય છે, જેમાં ૭ થી ૯ કાણાં હોય છે અને તે શીશમના લાકડામાંથી બને છે.
- 'ભોરરિન્ડો' એ સિંધુ ખીણની સભ્યતા જેટલું જૂનું માટીનું વાદ્ય છે, જે પોલા માટીના દડા જેવું હોય છે અને તેમાં ૩ થી ૪ કાણાં હોય છે.
- 'સુરાંદો' એ મુખ્યત્વે કચ્છ વિસ્તારમાં જોવા મળતું તાર વાદ્ય છે, જેને ગજ વડે વગાડવામાં આવે છે.
- 'મોરચંગ' એ લોખંડ કે પિત્તળમાંથી બનેલું ધાતુનું વાદ્ય છે, જે ગુજરાતના ભરવાડ સમુદાય અને ખેતી પર નભતા વર્ગમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય છે.
- 'જોડિયા પાવા' એ બે વાંસળીઓની જોડીનું બનેલું પવન વાદ્ય છે, જેમાં એક વાંસળી નર અને બીજી માદા ગણાય છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- ભવાઈ એ ગુજરાતનું અનોખું લોકનાટ્ય છે.
- ભવાઈ એ ૭૦૦ વર્ષ જૂનું ગુજરાતનું લોકનાટ્ય છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મનોરંજન સાથે લોકજાગૃતિ લાવવાનો છે.
- ભવાઈ શબ્દ બે શબ્દોનો બનેલો છે: 'ભવ' એટલે વિશ્વ અથવા જગત અને 'આઈ' એટલે માતા, અર્થાત જગતની માતા અંબાને સમર્પિત કલા.
- ભવાઈની શરૂઆત ચૌદમી સદીમાં અસાઈત ઠાકર દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમને ભવાઈના પિતા માનવામાં આવે છે. તેઓ મૂળ સિદ્ધપુરના ઔદિચ્ય બ્રાહ્મણ હતા.
- ગંગા નામની કન્યાને મુસ્લિમ સુબેદારથી બચાવવા માટે અસાઈત ઠાકરે તેની સાથે ભોજન કર્યું, જેના કારણે બ્રાહ્મણ સમાજે તેમને નાતબહાર કર્યા. ત્યારબાદ તેઓ સિદ્ધપુર છોડી ઊંઝામાં આવીને વસ્યા અને આજીવિકા માટે તેમણે ભવાઈની રચના કરી.
- અસાઈત ઠાકરે આશરે ૩૬૦ જેટલા વેશ લખ્યા હતા, જેમાંથી હાલ ૬૦ જેટલા જ હયાત છે.
- ભવાઈના સૌથી જૂના વેશને 'રામદેવ વેશ' કહેવામાં આવે છે, જેમાં પૃથ્વીના સર્જનથી લઈને અંત સુધીની કથા છે.
- ભવાઈના નાના નાટકોને 'વેશ' અથવા 'સ્વાંગ' કહેવામાં આવે છે.
- ભવાઈ રમનાર સમુદાયને ભવૈયા, વ્યાસ અથવા નાયક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
- ભવાઈ મંડળીમાં ૯ થી ૨૦ જેટલા કલાકારો હોય છે જેને 'ટોળું' કહેવાય છે, અને મંડળીના પ્રમુખને 'નાયક' અથવા સૂત્રધાર કહેવાય છે.
- નાયક દ્વારા જમીન પર ૨૦ ફૂટ વ્યાસનું ગોળ કુંડાળું દોરીને અભિનયનો વિસ્તાર તૈયાર કરવામાં આવે છે.
- ભવાઈમાં તમામ પાત્રો, સ્ત્રી પાત્રો પણ, પુરુષો દ્વારા જ ભજવવામાં આવે છે.
- ભવાઈમાં આઠ રસોનો ઉપયોગ થાય છે પરંતુ 'હાસ્ય રસ'નું વર્ચસ્વ સૌથી વધુ જોવા મળે છે.
- રંગલો અને રંગલી ભવાઈના મુખ્ય પાત્રો છે, જેઓ રમતિયાળ કટાક્ષ અને હાસ્ય દ્વારા સામાજિક બદીઓ પર પ્રહાર કરે છે.
- ભવાઈમાં વપરાતું સૌથી મુખ્ય અને વિશિષ્ટ વાદ્ય 'ભૂંગળ' છે, જે તાંબાની લાંબી ભૂંગળી જેવું હોય છે.
- આઝાદી પછી દીના ગાંધીની 'મેના ગુર્જરી' અને શાંતા ગાંધીની 'સતી જસ્મા ઓડણ' જેવી સંગીતમય કૃતિઓ થકી ભવાઈને આધુનિક રંગમંચ પર નવું જીવન મળ્યું.
- વર્ષ ૧૯૮૦માં કેતન મહેતા દ્વારા 'ભવની ભવાઈ' નામની ફિલ્મનું નિર્માણ થયું હતું જેણે ભવાઈને મુખ્ય ધારામાં લોકપ્રિય બનાવી.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- પીઠોરા ચિત્રકલા એ આદિવાસી સંસ્કૃતિનું પ્રતિબિંબ છે.
- પીઠોરા ચિત્રકલા એ છોટા ઉદેપુર અને કવાંટ વિસ્તારના રાઠવા, ભીલ અને ભીલાલા આદિવાસીઓની અત્યંત પવિત્ર ધાર્મિક દીવાલ કલા છે.
- આ ચિત્રકલા આદિવાસી દેવ 'બાબા પીઠોરા'ની આરાધના માટે અને બાધા કે માનતા પૂરી થવા પર કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા દોરવામાં આવે છે.
- પીઠોરા ચિત્રો દોરનાર માત્ર પુરુષ કલાકારો જ હોય છે, જેમને સ્થાનિક ભાષામાં 'લખારા' કહેવામાં આવે છે.
- આ કલામાં ધાર્મિક વિધિ કરાવનાર મુખ્ય ભુવા અથવા પૂજારીને 'બડવો' કહેવામાં આવે છે.
- દીવાલને ગાયના છાણ, માટી અને ચૂનાથી લીપવાની પ્રક્રિયાને 'લિપાઈ' કહે છે, જે પરંપરાગત રીતે માત્ર અપરિણીત કન્યાઓ દ્વારા જ કરવામાં આવે છે.
- પીઠોરા કલાના મુખ્ય પવિત્ર પ્રતીકોમાં ઘોડા, સૂર્ય અને ચંદ્રનો સમાવેશ થાય છે.
- પીઠોરા ચિત્રમાં દોરવામાં આવતા ૭ ઘોડાઓ ગુજરાત અને મધ્યપ્રદેશની સરહદ પર આવેલી ૭ પવિત્ર ટેકરીઓનું પ્રતીક છે.
- ચિત્રની મધ્યમાં આંગળીઓથી કરવામાં આવતા નારંગી રંગના ટપકાઓને 'ટીપણા' કહેવામાં આવે છે, જે આખું ચિત્ર પૂર્ણ થયા પછી મુકાય છે.
- ચિત્રની જમણી બાજુએ દોરવામાં આવતા ઘોડાઓને 'ખત્રી ઘોડા' કહેવાય છે, જે પૂર્વજોના ઘોડા માનવામાં આવે છે.
- પીઠોરા ચિત્રકલામાં પીંછી વાંસની સળીઓને ચાવીને કે ટીપીને બનાવવામાં આવે છે.
- ચિત્રમાં રંગ બનાવવા માટે કુદરતી રંગોને દૂધ અને 'મહુડા' સાથે ખાખરાના પાન પર મિશ્રિત કરવામાં આવે છે.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: પીઠોરા ચિત્રકલાની સૌથી અનોખી વિશેષતા એ છે કે કોઈપણ બે પીઠોરા ચિત્રો ક્યારેય એકસમાન હોતા નથી, દરેક લખારાની પોતાની અલગ છાપ હોય છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- હવે સંગીત અને કલા જગતની મહાન વિભૂતિઓ અને મહોત્સવો વિશે જાણીએ.
- વડનગરની તાના અને રીરી બે બ્રાહ્મણ બહેનો હતી, જેઓ ભક્ત કવિ નરસિંહ મહેતાની પૌત્રી શર્મિષ્ઠાની દીકરીઓ હતી.
- મુઘલ સમ્રાટ અકબરના દરબારમાં તાનસેને રાગ દીપક ગાયો ત્યારે તેના શરીરમાં જે અસહ્ય બળતરા પેદા થઈ, તેને તાના અને રીરીએ રાગ મલ્હાર ગાઈને શાંત કરી હતી.
- અકબરના સૈનિકો દ્વારા દિલ્હી આવવાનું દબાણ થતા આ બંને બહેનોએ પોતાના સન્માન ખાતર કૂવામાં કૂદીને બલિદાન આપ્યું હતું.
- ગુજરાત સરકાર દ્વારા દર વર્ષે નવેમ્બર માસમાં વડનગરમાં તેમની સમાધિ પાસે 'તાના-રીરી સંગીત મહોત્સવ' ઉજવવામાં આવે છે, જેની સત્તાવાર શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૩માં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
- વર્ષ ૨૦૨૧ના તાના-રીરી મહોત્સવમાં તુરી બારોટ અને નાયક સમુદાયના ૧૧૦ થી વધુ કલાકારોએ સતત પાંચ મિનિટ સુધી પરંપરાગત વાદ્ય 'ભૂંગળ' વગાડીને વિશ્વ વિક્રમ બનાવ્યો હતો.
- ગુજરાતમાં ચિત્રકલા ક્ષેત્રે રવિશંકર રાવળને તેમના અમૂલ્ય યોગદાન માટે 'કલાગુરુ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમનો જન્મ ૧ ઓગસ્ટ ૧૮૯૨ના રોજ ભાવનગરમાં થયો હતો.
- વર્ષ ૧૯૨૪માં રવિશંકર રાવળે અમદાવાદથી 'કુમાર' નામનું સાંસ્કૃતિક સામાયિક શરૂ કર્યું હતું, જે આજે પણ પ્રકાશિત થાય છે.
- અઢારમી માર્ચ ૧૯૨૨ના રોજ અમદાવાદ સર્કિટ હાઉસમાં મહાત્મા ગાંધી પર ચાલેલા રાજદ્રોહના મુકદ્દમાનું ઐતિહાસિક ચિત્ર રવિશંકર રાવળે દોર્યું હતું, કારણ કે ત્યાં કેમેરાની મંજૂરી નહોતી.
- રવિશંકર રાવળને તેમની 'બિલ્વમંગળ' નામની રાજપૂત શૈલીની કૃતિ માટે બોમ્બે આર્ટ સોસાયટીનો સુવર્ણ ચંદ્રક મળ્યો હતો.
- કનુ દેસાઈ એ રવિશંકર રાવળના શિષ્ય હતા, જેમણે મહાત્મા ગાંધીની સલાહથી શાંતિનિકેતનમાં કલાનો અભ્યાસ કર્યો હતો.
- કનુ દેસાઈએ દાંડી કૂચના ઐતિહાસિક પ્રસંગને ૧૫,૦૦૦ જેટલા ચિત્રો દ્વારા ૩૦ ભાગમાં આલેખ્યો હતો અને 'જીવન મંગલ' તથા 'નૃત્ય મંજરી' જેવા સંગ્રહ બનાવ્યા હતા.
- વર્ષ ૧૯૫૫ની પ્રખ્યાત ફિલ્મ 'ઝનક ઝનક પાયલ બાજે' ના ઉત્કૃષ્ટ કલા નિર્દેશન માટે કનુ દેસાઈને ૧૯૫૭માં ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
- અમદાવાદમાં દર વર્ષે જાન્યુઆરીના પ્રથમ ૧૩ થી ૧૫ દિવસો દરમિયાન યોજાતો 'સપ્તક વાર્ષિક સંગીત મહોત્સવ' એ ભારતમાં સૌથી લાંબો ચાલતો શાસ્ત્રીય સંગીત મહોત્સવ છે.
- સોલંકી રાજા ભીમદેવ પ્રથમ દ્વારા અગિયારમી સદીમાં બંધાયેલ મોઢેરાના સૂર્ય મંદિર ખાતે દર વર્ષે જાન્યુઆરીના ત્રીજા સપ્તાહમાં 'ઉત્તરાર્ધ મહોત્સવ' અથવા મોઢેરા નૃત્ય મહોત્સવ ઉજવાય છે.
- નકારાત્મક ગુણાંકનથી બચવા ખાસ નોંધ:
- વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષામાં ૦.૨૫ ગુણ બચાવવા માટે આ મૂંઝવણભર્યા મુદ્દાઓ પર ખાસ ધ્યાન રાખો.
- પ્રથમ, પીઠોરા ચિત્રકલામાં ચિત્ર દોરનાર મુખ્ય કલાકારને 'લખારા' કહેવાય છે, જ્યારે ધાર્મિક વિધિ અને મંત્રોચ્ચાર કરાવનાર મુખ્ય પૂજારીને 'બડવો' કહેવાય છે. આ બંને શબ્દોમાં ગોટાળો ન કરતા.
- બીજું, ભવાઈની શરૂઆત ચૌદમી સદીમાં અસાઈત ઠાકરે કરી હતી જેઓ મૂળ સિદ્ધપુરના હતા અને પછી ઊંઝા વસ્યા, પરંતુ આઝાદી પછી ભવાઈને નવું રૂપ આપનાર 'મેના ગુર્જરી' ના રચયિતા દીના ગાંધી હતા, આ નામોનો તફાવત યાદ રાખજો.
- ત્રીજું, રાગો અંગેનો પ્રશ્ન આવે ત્યારે ભૂલતા નહીં કે તાનસેને 'રાગ દીપક' ગાયો હતો જેનાથી શરીરમાં બળતરા થઈ હતી, અને તાના-રીરીએ 'રાગ મલ્હાર' ગાઈને તેને શાંત કરી હતી.
- ચોથું, ચિત્રકાર રવિશંકર રાવળને ગુજરાતના 'કલાગુરુ' કહેવાય છે જેમણે 'કુમાર' સામાયિક શરૂ કર્યું હતું, જ્યારે કનુ દેસાઈ તેમના શિષ્ય છે જેમણે દાંડીકૂચના ચિત્રો અને ફિલ્મો માટે કામ કર્યું હતું.
- આ પુનરાવર્તનના મુદ્દાઓને બે થી ત્રણ વાર સાંભળજો, તમારો આ વિષય પૂરેપૂરો પાકો થઈ જશે. પરીક્ષા સારથી સાથે જોડાયેલા રહેવા બદલ આભાર. શુભેચ્છાઓ!
