ખાસ નોંધ: ઓડિયો રિવિઝન માત્ર એપમાં ઉપલબ્ધ છે
અહીં આપેલી મેગા રિવિઝન નોટ્સ તમે વાંચી શકો છો. જો તમે આ નોટ્સને મુસાફરી કરતા અથવા કામ કરતા ઓડિયો સ્વરૂપે સાંભળવા માંગતા હોવ, તો હમણાં જ આપણી 'પરીક્ષા સારથી' એપ પ્લેસ્ટોર પરથી ડાઉનલોડ કરો.
એપ ડાઉનલોડ કરો
- નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષા સારથીમાં તમારું સ્વાગત છે. આજે આપણે ભારતની ભૂગોળનું સંપૂર્ણ પુનરાવર્તન કરીશું. તો ચાલો, શરૂઆત કરીએ.
- ભૂગોળ અને ભૂપૃષ્ઠ.
- ભારતીય પ્લેટ ગોંડવાનાલેન્ડ નામની પ્રાચીન ભૂમિમાંથી છૂટી પડીને દર વર્ષે પંદર સેન્ટીમીટરની ઝડપે ઉત્તર તરફ આગળ વધી હતી જે તે સમયની સૌથી ઝડપી ગતિ હતી.
- આશરે પાંચથી સાડા પાંચ કરોડ વર્ષ પહેલાં ભારતીય પ્લેટ અને યુરેશિયન પ્લેટ વચ્ચેની ટક્કરથી હિમાલય પર્વતમાળા અને તિબેટના ઉચ્ચપ્રદેશનું નિર્માણ થયું હતું.
- ભારતમાં મુખ્યત્વે અરવલ્લી, બુંદેલખંડ, ધારવાડ, સિંઘભૂમ અને બસ્તર એમ પાંચ પ્રાચીન ક્રેટોન એટલે કે સ્થિર અને અતિ પ્રાચીન ભૂખંડો આવેલા છે.
- દક્ષિણ ભારતનો ડેક્કન ટ્રેપ આશરે છથી સાડાસાત કરોડ વર્ષ પહેલાં રીયુનિયન હોટસ્પોટ પરથી પસાર થતી વખતે થયેલા જ્વાળામુખી વિસ્ફોટથી બન્યો છે.
- પશ્ચિમ કિનારાના મેદાનો સાંકડા અને ડૂબેલા છે જેના કારણે ત્યાં મુખત્રિકોણ પ્રદેશને બદલે નદીમુખ એટલે કે ખાડીઓનું નિર્માણ થાય છે.
- પૂર્વ કિનારાના મેદાનો પહોળા અને ઉપસેલા છે જ્યાં મહાનદી, ગોદાવરી, કૃષ્ણા અને કાવેરી નદીઓ વિશાળ મુખત્રિકોણ પ્રદેશ બનાવે છે.
- કેરળના મલબાર કિનારે જોવા મળતા બેકવોટર્સને સ્થાનિક ભાષામાં 'કાયલ' કહેવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ માછલી પકડવા અને જળમાર્ગ તરીકે થાય છે.
- મેઘાલય, કાર્બી એન્ગલોંગ અને ઉત્તર કછારની ટેકરીઓ એ દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશનો જ એક ભાગ છે, જે માલદા ફોલ્ટ દ્વારા છોટા નાગપુર ઉચ્ચપ્રદેશથી અલગ પડે છે.
- અરવલ્લી પર્વતમાળા ૮૦૦ કિલોમીટર લાંબી છે, વિંધ્ય પર્વતમાળા ૧૦૫૦ કિલોમીટર લાંબી છે અને સાતપુડા પર્વતમાળા ૯૦૦ કિલોમીટર લાંબી છે.
- ભારતીય હવામાન વિભાગ એટલે કે આઈ એમ ડી દ્વારા ભારતની આબોહવાને શિયાળો, ઉનાળો, ચોમાસું અને પાછોતરો વરસાદ એટલે કે ચોમાસા પછીની ઋતુ એમ ચાર ઋતુઓમાં સત્તાવાર રીતે વહેંચવામાં આવી છે.
- નદીતંત્ર અને બંધ.
- સિંધુ નદી ૨૮૯૭ કિલોમીટર લાંબી છે જેમાંથી આશરે ૭૦૦ કિલોમીટર ભારતમાં વહે છે અને તે નંગા પર્વત પાસે એટોક નજીક ૫૧૮૧ મીટર ઊંડી ખીણમાંથી પસાર થાય છે.
- ગંગા નદીની સૌથી મોટી સહાયક નદી યમુના છે અને યમુના નદીની સૌથી મોટી ઉપનદી ટોન્સ છે.
- બિહારના શોક તરીકે ઓળખાતી કોસી નદી પોતાનો પ્રવાહ બદલવા માટે અને પૂર લાવવા માટે ખૂબ જ જાણીતી છે.
- ચંબલ નદી મધ્ય પ્રદેશમાંથી ૯૬૦ કિલોમીટર વહીને યમુનાને મળે છે અને તે ભીંડ અને મુરેના વિસ્તારોમાં તેના કોતરો એટલે કે રેવાઇન ભૂપૃષ્ઠ માટે પ્રખ્યાત છે.
- સોન નદી અમરકંટકમાંથી નીકળીને પટના નજીક ગંગા નદીને મળે છે, જેની લંબાઈ ૭૮૪ કિલોમીટર છે.
- ગંડક નદી કાળીગંડક અને ત્રિશૂળગંગા એમ બે પ્રવાહોથી બનેલી છે જે નેપાળ હિમાલયમાંથી ઉદ્ભવે છે.
- દામોદર નદી છોટા નાગપુર ઉચ્ચપ્રદેશની ફાટખીણમાંથી વહીને હુગલી નદીને મળે છે અને બરાકર તેની મુખ્ય સહાયક નદી છે.
- ગોદાવરી નદી મહારાષ્ટ્ર, તેલંગાણા અને આંધ્રપ્રદેશમાંથી ૧૪૬૫ કિલોમીટર પસાર થાય છે (જ્યારે તેનું ખીણ ક્ષેત્ર ઓડિશા અને છત્તીસગઢ સુધી ફેલાયેલું છે) અને રાજમુન્દ્રી પાસે ફળદ્રુપ મુખત્રિકોણ પ્રદેશ બનાવે છે.
- પેનગંગા, વેનગંગા, વર્ધા, પ્રાણહિતા, ઇન્દ્રાવતી, શબરી અને મંજીરા એ ગોદાવરી નદીની મુખ્ય સહાયક નદીઓ છે.
- સિક્કિમની જીવાદોરી ગણાતી તિસ્તા નદી એ બ્રહ્મપુત્રા નદીની મુખ્ય સહાયક નદી છે.
- રાજસ્થાનના રણમાં વહેતી લુની નદી અને ઘાઘર નદી એ અંતઃસ્થ જળપરિવાહના મુખ્ય ઉદાહરણો છે.
- આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગાણાની સરહદ પર કૃષ્ણા નદી પર શ્રીશૈલમ અને નાગાર્જુન સાગર બંધ આવેલા છે.
- કર્ણાટકમાં કૃષ્ણા નદી પર અલમટ્ટી બંધ અને કાવેરી નદી પર કૃષ્ણ રાજ સાગર બંધ આવેલો છે.
- નર્મદા નદી પર ગુજરાતમાં સરદાર સરોવર બંધ અને મધ્ય પ્રદેશમાં ઇન્દિરા સાગર બંધ બાંધવામાં આવ્યો છે.
- હિમાચલ પ્રદેશમાં સતલજ નદી પર ભાખરા નાંગલ બંધ અને રાવી નદી પર ચમેરા બંધ આવેલો છે.
- જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં ચિનાબ નદી પર સલાલ અને બગલિહાર બંધ આવેલા છે.
- કેરળમાં પેરિયાર નદી પર ઇડુક્કી, મુલ્લાપેરિયાર અને ચેરુથોની બંધ આવેલા છે.
- તમિલનાડુમાં કાવેરી નદી પર મેટ્ટુર અને કલ્લાનાઇ બંધ આવેલા છે, જ્યારે ભવાની નદી પર ભવાની સાગર બંધ છે.
- મહારાષ્ટ્રમાં ગોદાવરી નદી પર જાયકવાડી બંધ અને ભીમા નદી પર ઉજ્જની બંધ આવેલો છે.
- ઉત્તરાખંડમાં ભાગીરથી નદી પર ભારતનો સૌથી ઊંચો ટિહરી બંધ અને રામગંગા નદી પર રામગંગા બંધ આવેલો છે.
- બંદરો અને પરિવહન.
- ભારતના ૧૩ મુખ્ય બંદરો છે, જે દેશનો ૯૫ ટકા આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સંભાળે છે અને તેનું સંચાલન કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા થાય છે.
- ભારતમાં ૨૦૦ થી વધુ નાના બંદરો આવેલા છે જેનું સંચાલન રાજ્ય સરકારો દ્વારા કરવામાં આવે છે.
- કંડલા બંદરને વર્ષ ૨૦૧૭ માં દીનદયાળ બંદર નામ આપવામાં આવ્યું છે, જે કદની દ્રષ્ટિએ બીજું સૌથી મોટું બંદર છે.
- મુંબઈ બંદર એ ભારતનું સૌથી મોટું કુદરતી બંદર છે જે પ્રવાહી રસાયણો, લોખંડ અને કાપડનું વહન કરે છે, જ્યારે કોલકાતાનું શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી બંદર (૧૮૭૦) એ ભારતનું સૌથી જૂનું કાર્યરત મહાબંદર છે.
- જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ટ્રસ્ટ એટલે કે ન્હાવા શેવા એ ભારતનું સૌથી મોટું કૃત્રિમ અને કન્ટેનર બંદર છે, જે ૫૦ ટકાથી વધુ કન્ટેનર ટ્રાફિક સંભાળે છે.
- મહારાષ્ટ્રના પાલઘર નજીક દેશનું ૧૩મું નવું મહાબંદર વધાવન પોર્ટ નિર્માણાધીન છે જે મોટા જહાજોને સમાવી શકશે.
- ગોવાનું મોર્મુગાઓ બંદર ઝુઆરી નદીના નદીમુખમાં આવેલું છે, જે મુખ્યત્વે લોખંડની નિકાસ માટે જાણીતું છે.
- કર્ણાટકનું ન્યૂ મેંગલોર બંદર પનામ્બુર ખાતે આવેલું છે અને તેને કર્ણાટકનો ઔદ્યોગિક પ્રવેશદ્વાર કહેવાય છે.
- કેરળના કોચી બંદર પાસે ભારતનું સૌથી મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય કન્ટેનર ટ્રાન્સશિપમેન્ટ ટર્મિનલ આવેલું છે.
- ચેન્નાઈ બંદર ભારતનું બીજું સૌથી મોટું કન્ટેનર બંદર છે અને એન્નોર બંદર જેને કામરાજાર પોર્ટ કહેવાય છે તે દેશનું પ્રથમ કોર્પોરેટાઈઝ્ડ બંદર છે.
- આંધ્રપ્રદેશનું વિશાખાપટ્ટનમ બંદર ભારતનું સૌથી ઊંડું બંદર છે, જ્યાંથી જાપાનને લોખંડની નિકાસ થાય છે.
- ઓડિશાનું પારાદીપ બંદર મહાનદી અને બંગાળની ખાડીના સંગમ પર આવેલું છે જેણે ૨૦૨૩-૨૪માં કંડલા બંદરને પાછળ છોડી સૌથી વધુ માલસામાન સંભાળવાનો રેકોર્ડ બનાવ્યો છે.
- કોલકાતાનું શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી બંદર એ હુગલી નદી પર આવેલું ભારતનું એકમાત્ર મુખ્ય નદી બંદર છે.
- વનસ્પતિ અને પર્યાવરણ.
- ભારતમાં આશરે ૪૭,૦૦૦ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ છે, જે વિશ્વમાં ૧૦મું અને એશિયામાં ચોથું સ્થાન ધરાવે છે અને વિશ્વની ૬ ટકા ફૂલોવાળી વનસ્પતિ ભારતમાં છે.
- વહીવટી દ્રષ્ટિએ જંગલોને ત્રણ ભાગમાં વહેંચાય છે: આરક્ષિત એટલે કે અનામત જંગલો, સંરક્ષિત એટલે કે રક્ષિત જંગલો અને અવર્ગીકૃત જંગલો.
- આરક્ષિત જંગલો ભારતના કુલ જંગલ વિસ્તારનો ૫૩ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જ્યાં જાહેર પ્રવેશ, લાકડા કાપવા કે પશુ ચરાવવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે.
- સંરક્ષિત જંગલો ૨૯ ટકા વિસ્તાર આવરી લે છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકોને લાકડા વીણવાની અને પશુ ચરાવવાની છૂટ છે, અને ૧૮ ટકા અવર્ગીકૃત જંગલો છે જ્યાં કોઈ પ્રતિબંધ નથી.
- ઇન્ડિયા સ્ટેટ ઓફ ફોરેસ્ટ રિપોર્ટ ૨૦૨૧ મુજબ, આંધ્રપ્રદેશ રાજ્યે વન વિસ્તારમાં સૌથી વધુ વધારો નોંધાવ્યો છે.
- ભારતનું સૌથી મોટું સાગનું વન મધ્ય પ્રદેશ રાજ્યમાં આવેલું છે.
- ઉષ્ણકટિબંધીય નિત્યલીલા જંગલોના વૃક્ષો ૬૦ મીટર કે તેથી વધુ ઊંચાઈ સુધી વિકસે છે અને તેમાં મોહગની, રોઝવુડ અને એબોની જેવી વનસ્પતિ જોવા મળે છે.
- ખાખરાના વૃક્ષને સ્થાનિક ભાષામાં પલાશ કહે છે અને તેને જંગલની જ્વાળા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
- કાંટાળા જંગલોના વૃક્ષો બાષ્પીભવન ઘટાડવા માટે મીણવાળા અથવા સોય જેવા પાંદડા અને પાણી મેળવવા ખૂબ ઊંડા મૂળ ધરાવે છે.
- હિમાલયમાં ૧૫૦૦ થી ૧૭૫૦ મીટરની ઊંચાઈએ ચીડ અને દેવદારના શંકુદ્રુમ જંગલો જોવા મળે છે.
- હિમાલયમાં ૩૦૦૦ થી ૪૦૦૦ મીટરની ઊંચાઈએ સિલ્વર ફર, જૂનિપર અને ભોજપત્ર જેવા વૃક્ષો આલ્પાઇન જંગલો બનાવે છે.
- ગુજ્જર, બકરવાલ, ભોટિયા અને ગદ્દી જેવી વિચરતી જનજાતિઓ હિમાલયના ઉચ્ચ આલ્પાઇન ઘાસના મેદાનોનો ઉપયોગ પશુપાલન માટે કરે છે.
- ભરતીના કે મેન્ગ્રોવ જંગલોમાં જોવા મળતા સુંદરી વૃક્ષના લાકડામાંથી હોડી અને ફર્નિચર બનાવવામાં આવે છે કારણ કે તે પાણીમાં સડતું નથી.
- લોકભાગીદારીથી પડતર કે જાહેર જમીન પર વૃક્ષો ઉગાડવા તેને સામાજિક વનીકરણ કહે છે, જ્યારે ખેડૂતો પોતાની જમીન પર વ્યાપારી હેતુથી વૃક્ષો ઉગાડે તેને કૃષિ વનીકરણ કહે છે.
- ઉત્તરાખંડમાં આવેલ નંદા દેવી જૈવઆરક્ષિત ક્ષેત્ર હિમ દીપડા, કાળા રીંછ અને કસ્તુરી મૃગ માટે પ્રખ્યાત છે.
- પશ્ચિમ બંગાળનું સુંદરવન જૈવઆરક્ષિત ક્ષેત્ર એ રોયલ બંગાળ વાઘનું ઘર છે.
- ખાણકામ, ખનિજો અને આબોહવા.
- ખાણકામ ક્ષેત્ર ભારતના કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનમાં આશરે ૨.૫ ટકા જેટલો ફાળો આપે છે.
- ઝારખંડ રાજ્યને ભારતની ખાણકામ રાજધાની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
- ઓડિશા ભારતનું સૌથી મોટું ખનિજ ઉત્પાદક રાજ્ય છે, જે લોખંડ, ક્રોમાઇટ અને બોક્સાઈટના ઉત્પાદનમાં દેશમાં પ્રથમ ક્રમે છે.
- ભારત લોખંડની કાચી ધાતુના ભંડારમાં વિશ્વમાં સાતમાં અને ઉત્પાદનમાં ચોથા ક્રમે છે જેનો ભંડાર આશરે ૫.૫ અબજ ટન છે.
- મેગ્નેટાઈટ એ લોખંડની સૌથી ઉત્તમ ગુણવત્તાની કાચી ધાતુ છે જેમાં ૭૨ ટકા શુદ્ધ લોખંડ હોય છે, જ્યારે હેમેટાઈટમાં ૬૦ થી ૭૦ ટકા લોખંડ હોય છે.
- છત્તીસગઢની બૈલાદિલા ખાણ એ ભારતની સૌથી મોટી યાંત્રિક લોખંડની ખાણ છે (જ્યારે ડલ્લી રાજહરા ભિલાઈ સ્ટીલ પ્લાન્ટ માટે અગત્યની છે).
- કર્ણાટકના રાયચુર જિલ્લામાં આવેલી હુટ્ટી ગોલ્ડ ખાણ એ ભારતની એકમાત્ર સક્રિય સોનાની ખાણ છે.
- મધ્ય પ્રદેશના પન્ના જિલ્લામાં આવેલી મઝગવાં ખાણ એ ભારતની એકમાત્ર સક્રિય હીરાની ખાણ છે.
- ભારત વિશ્વમાં અબરખ બ્લોક્સનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે, જેમાં આંધ્રપ્રદેશ રાજ્ય ૪૧ ટકા ભંડાર સાથે મોખરે છે.
- રાજસ્થાન ભારતનું સૌથી મોટું ચિરોડી ઉત્પાદક રાજ્ય છે, જે દેશના ૮૧ ટકા ચિરોડીનું ઉત્પાદન કરે છે.
- રાજસ્થાનના ઝાવર અને રામપુરા આગુચા વિસ્તારો જસત અને સીસાના ઉત્પાદન માટે જાણીતા છે.
- રામપુરા આગુચા એ વિશ્વની સૌથી મોટી ભૂગર્ભ જસતની ખાણ છે.
- છત્તીસગઢ ભારતનું એકમાત્ર રાજ્ય છે જ્યાંથી કલાઈ ખનિજ મળી આવે છે, ખાસ કરીને દંતેવાડા વિસ્તારમાંથી.
- ઓડિશાની સુકિંદા ખીણ ભારતના ૯૮ ટકા ક્રોમાઈટ ખનિજના ભંડાર ધરાવે છે.
- આંધ્રપ્રદેશના કડપા જિલ્લામાં આવેલ તુમ્મલાપલ્લે ખાણ વિશ્વની સૌથી મોટી યુરેનિયમની ખાણોમાંની એક છે.
- કેરળ, તમિલનાડુ અને ઓડિશાના દરિયાકિનારાની રેતીમાં મોનાઝાઈટ ખનિજ સ્વરૂપે થોરિયમનો વિશાળ ભંડાર રહેલો છે.
- વર્ષ ૨૦૨૩ માં જીયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા જમ્મુ અને કાશ્મીરના રિયાસી જિલ્લામાંથી ૫.૯ મિલિયન ટન લિથિયમનો ભંડાર શોધી કાઢવામાં આવ્યો છે.
- કોલસાના ભંડારની દ્રષ્ટિએ ભારત વિશ્વમાં પાંચમા ક્રમે છે, જેમાં એન્થ્રેસાઈટ ૮૦ થી ૯૫ ટકા કાર્બન ધરાવતો સૌથી ઉચ્ચ ગુણવત્તાનો કોલસો છે અને ત્યારબાદ બિટ્યુમિનસ આવે છે.
- તમિલનાડુનું નેવેલી લિગ્નાઈટ ક્ષેત્ર એ ભારતનો સૌથી મોટો લિગ્નાઈટ કોલસાનો ભંડાર છે.
- બોમ્બે હાઈ એ મહારાષ્ટ્રના દરિયાકિનારે આવેલું ભારતનું સૌથી મોટું ખનીજ તેલ ક્ષેત્ર છે જે દેશના સ્થાનિક કાચા તેલના ઉત્પાદનનો લગભગ ૪૦ થી ૫૦ ટકા હિસ્સો પૂરો પાડે છે.
- અસમનું દિગ્બોઈ ખનીજ તેલ ક્ષેત્ર ૧૯૦૧ માં સ્થપાયેલું એશિયાનું સૌથી જૂનું તેલ ક્ષેત્ર છે.
- ભારતમાં ગરમ પાણીના ૩૪૦ થી વધુ ઝરાઓ આવેલા છે જેમાંથી સૌથી વધુ હિમાચલ પ્રદેશ, જમ્મુ કાશ્મીર અને ઉત્તરાખંડમાં છે, જે ભૂતાપીય ઊર્જા માટે અત્યંત ઉપયોગી છે.
- ભારતમાં કૃષિ ભૂમિનો માત્ર ૪૮ થી ૫૧ ટકા હિસ્સો જ સિંચાઈની સુવિધા ધરાવે છે અને બાકીનો વિસ્તાર ચોમાસા પર નિર્ભર છે.
- સોમાલી અત્યંત વેગીલા પવનો આફ્રિકાના પૂર્વ કિનારેથી ઉદ્ભવે છે જે નૈઋત્યના મોસમી પવનોને ભારત તરફ ખેંચી લાવવામાં ખૂબ જ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.
- વાતાવરણમાં ૧૧ થી ૧૩ કિલોમીટરની ઊંચાઈએ પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ વાતા અત્યંત ઝડપી પવનોને અત્યંત વેગીલા પવનો કહેવામાં આવે છે.
- ભારતમાં સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ ૧૨૫ સેન્ટીમીટર જેટલો નોંધાય છે.
- તો આ હતા આ વિષયના બાકી રહેલા તમામ ઊંડાણપૂર્વકના મુદ્દાઓ, આભાર.
