ખાસ નોંધ: ઓડિયો રિવિઝન માત્ર એપમાં ઉપલબ્ધ છે
અહીં આપેલી મેગા રિવિઝન નોટ્સ તમે વાંચી શકો છો. જો તમે આ નોટ્સને મુસાફરી કરતા અથવા કામ કરતા ઓડિયો સ્વરૂપે સાંભળવા માંગતા હોવ, તો હમણાં જ આપણી 'પરીક્ષા સારથી' એપ પ્લેસ્ટોર પરથી ડાઉનલોડ કરો.
એપ ડાઉનલોડ કરો
- નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષા સારથીમાં તમારું સ્વાગત છે. આજે આપણે ભારતની ભૂગોળનું સંપૂર્ણ પુનરાવર્તન કરીશું. તો ચાલો, શરૂઆત કરીએ.
- ભારતનો ભૌગોલિક વિસ્તાર અને સીમાઓ.
- ભારત વિશ્વનો સાતમો સૌથી મોટો દેશ છે જે ૩૨,૮૭,૨૬૩ ચોરસ કિલોમીટરનો કુલ ભૌગોલિક વિસ્તાર ધરાવે છે.
- ભારતનો અક્ષાંશીય વિસ્તાર ઉત્તરમાં 8° 4' થી 37° 6' ની વચ્ચે આવેલો છે.
- ભારતનો રેખાંશીય વિસ્તાર પૂર્વમાં 68° 7' થી 97° 25' ની વચ્ચે આવેલો છે.
- ભારતનો પ્રમાણસમય 82.5° પૂર્વ રેખાંશ પરથી નક્કી થાય છે, જે ઉત્તર પ્રદેશના મિર્ઝાપુર (પ્રયાગરાજ પાસે) પાસેથી પસાર થાય છે.
- ભારતની ઉત્તરથી દક્ષિણની લંબાઈ ૩૨૧૪ કિલોમીટર છે.
- ભારતની પૂર્વથી પશ્ચિમની પહોળાઈ ૨૯૩૩ કિલોમીટર છે.
- ભારતની આંતરરાષ્ટ્રીય જમીન સીમાની કુલ લંબાઈ આશરે ૧૫,૨૦૦ કિલોમીટર છે.
- અહીં પરીક્ષામાં પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે છે, ખાસ ધ્યાન રાખો.
- આંદામાન-નિકોબાર અને લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ સહિત ભારતની કુલ દરિયાકિનારાની લંબાઈ ૭૫૧૬.૬ કિલોમીટર છે.
- ભારત સાત દેશો સાથે પોતાની જમીન સીમા વહેંચે છે.
- ભારતની સૌથી લાંબી આંતરરાષ્ટ્રીય જમીન સીમા બાંગ્લાદેશ સાથે જોડાયેલી છે જે ૪૦૯૬.૭ કિલોમીટર છે.
- ભારતની સૌથી ટૂંકી આંતરરાષ્ટ્રીય જમીન સીમા અફઘાનિસ્તાન સાથે જોડાયેલી છે જે માત્ર ૧૦૬ કિલોમીટર છે.
- કર્કવૃત્ત ભારતની બરાબર મધ્યમાંથી પસાર થાય છે અને તે દેશને લગભગ બે સમાન ભાગોમાં વહેંચે છે.
- ભારતનો સૌથી ઉત્તરનો છેડો સિયાચીન હિમનદીમાં આવેલો ઈન્દિરા કોલ છે.
- ભારતની મુખ્ય ભૂમિનો સૌથી દક્ષિણ છેડો કન્યાકુમારી છે.
- ભારતનો એકંદર સૌથી દક્ષિણ છેડો આંદામાન અને નિકોબારના ગ્રેટ નિકોબારમાં આવેલો ઈન્દિરા પોઈન્ટ છે.
- ભારતનો સૌથી પશ્ચિમ છેડો ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લામાં આવેલ ગુહર મોતી (અથવા ગુહર મોટા) છે.
- ભારતનો સૌથી પૂર્વ છેડો અરુણાચલ પ્રદેશમાં આવેલો કિબિથુ છે.
- રેડક્લિફ રેખા ભારત અને પાકિસ્તાન તેમજ ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેની સીમા નક્કી કરે છે.
- મેકમોહન રેખા ભારત અને ચીન વચ્ચેની આંતરરાષ્ટ્રીય સીમા છે.
- પાલ્ક સમુદ્રધુની અને મન્નારનો અખાત ભારત અને શ્રીલંકાને દરિયાઈ માર્ગે અલગ કરે છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- ભારતના ભૌગોલિક વિભાગો.
- ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ ભારતને છ મુખ્ય વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે.
- ઉત્તરના પર્વતોમાં આવેલો હિમાલય એ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રીતે યુવા અને ગેડ પર્વતમાળા છે.
- કારાકોરમ પર્વતમાળામાં ભારતનું સૌથી ઊંચું શિખર કે-ટુ અથવા ગોડવિન ઓસ્ટિન આવેલું છે.
- ઉત્તરનું વિશાળ મેદાન સિંધુ, ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રા નદીઓએ પાથરેલા ફળદ્રુપ કાંપથી બનેલું છે.
- આ મુદ્દાની ખાસ નોંધ લેજો.
- નદીઓના પૂરના મેદાનોથી દૂર આવેલા જૂના કાંપના પ્રદેશને ભાંગર કહેવામાં આવે છે.
- ભાંગર જમીનમાં જોવા મળતા કેલ્શિયમ કાર્બોનેટના ટુકડાઓને કંકર કહેવામાં આવે છે.
- નદીઓ દ્વારા દર વર્ષે પથરાતા નવા કાંપના મેદાનને ખાદર કહેવામાં આવે છે જે ખેતી માટે ખૂબ ફળદ્રુપ છે.
- દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ એ પ્રાચીન સ્ફટિકમય અને અગ્નિકૃત ખડકોનો બનેલો ભારતનો સૌથી જૂનો ભૂ-ભાગ છે.
- અરવલ્લી પર્વતમાળા એ ભારતની સૌથી જૂની ગેડ પર્વતમાળા છે.
- અરવલ્લી પર્વતમાળાનું સૌથી ઊંચું શિખર માઉન્ટ આબુ ખાતે આવેલું ગુરુ શિખર છે.
- વિંધ્ય પર્વતમાળા ઉત્તર ભારત અને દક્ષિણ ભારતને ભૌગોલિક રીતે અલગ કરે છે.
- ભારતીય મહામરુસ્થલ એટલે કે થારનું રણ અરવલ્લી પર્વતમાળાની પશ્ચિમે આવેલું છે.
- પશ્ચિમ ઘાટ અને અરબી સમુદ્ર વચ્ચેના સાંકડા મેદાનને પશ્ચિમ દરિયાકિનારાનું મેદાન કહે છે.
- પશ્ચિમ કિનારાના ઉત્તર ભાગને કોંકણ, મધ્ય ભાગને કન્નડ અને દક્ષિણ ભાગને મલબાર કિનારો કહે છે.
- પૂર્વ દરિયાકિનારાના ઉત્તર ભાગને ઉત્તર સિરકાર અને દક્ષિણ ભાગને કોરોમંડલ કિનારો કહેવામાં આવે છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- ભારતના ટાપુઓ.
- ભારતમાં મુખ્યત્વે બે ટાપુ સમૂહો આવેલા છે, લક્ષદ્વીપ અને આંદામાન-નિકોબાર.
- બંગાળની ખાડીમાં આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુ સમૂહ આવેલો છે જેમાં ૫૦૦ થી વધુ ટાપુઓ છે.
- દસ અંશ જળમાર્ગ ઉત્તરના આંદામાન ટાપુઓને દક્ષિણના નિકોબાર ટાપુઓથી અલગ કરે છે.
- આંદામાન ટાપુઓનું સૌથી ઊંચું શિખર સેડલ શિખર છે જે ઉત્તર આંદામાનમાં આવેલું છે.
- અહીં પરીક્ષામાં પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે છે, ખાસ ધ્યાન રાખો.
- ભારતનો એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી આંદામાન સમુદ્રમાં આવેલા બેરન ટાપુ પર આવેલો છે.
- અરબી સમુદ્રમાં કેરળના મલબાર કિનારા પાસે લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ આવેલા છે.
- લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ પરવાળાથી બનેલા ટાપુઓ છે.
- લક્ષદ્વીપ ટાપુઓની રાજધાની કવરત્તી છે.
- લક્ષદ્વીપનો સૌથી મોટો અને વિકસિત ટાપુ મિનિકોય છે, જ્યારે વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ એન્ડ્રોટ ટાપુ સૌથી મોટો છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- ભારતની નદી પ્રણાલી.
- ભારતની નદીઓને મુખ્યત્વે હિમાલયની નદીઓ અને દ્વીપકલ્પીય નદીઓમાં વહેંચવામાં આવે છે.
- હિમાલયની નદીઓ બારમાસી હોય છે કારણ કે તેને વરસાદ અને હિમનદીનો બરફ પીગળવા બંનેથી પાણી મળે છે.
- સિંધુ નદી તિબેટમાં કૈલાસ પર્વતમાળા પાસે માનસરોવર તળાવ પાસેથી ઉદ્ભવે છે.
- ઝેલમ, ચિનાબ, રાવી, બિયાસ અને સતલજ એ સિંધુ નદીની મુખ્ય સહાયક નદીઓ છે.
- ગંગા નદી ઉત્તરાખંડમાં ગંગોત્રી હિમનદીમાંથી ભાગીરથી તરીકે ઉદ્ભવે છે.
- દેવપ્રયાગ ખાતે ભાગીરથી અને અલકનંદા નદીનો સંગમ થાય છે અને ત્યાંથી તે ગંગા તરીકે ઓળખાય છે.
- ગંગા નદી ભારતની સૌથી લાંબી નદી છે જેની લંબાઈ ૨૫૨૫ કિલોમીટર છે.
- આ મુદ્દાની ખાસ નોંધ લેજો.
- યમુના નદી ગંગા નદીની સૌથી મોટી સહાયક નદી છે જે યમુનોત્રી હિમનદીમાંથી નીકળે છે.
- બ્રહ્મપુત્રા નદી તિબેટમાં સાંગપો તરીકે અને ભારતમાં અરુણાચલ પ્રદેશમાં દિહાંગ તરીકે ઓળખાય છે.
- દ્વીપકલ્પીય નદીઓ મોસમી હોય છે કારણ કે તે મુખ્યત્વે વરસાદ પર આધારિત હોય છે.
- પૂર્વ તરફ વહેતી નદીઓ ગોદાવરી, કૃષ્ણા, કાવેરી અને મહાનદી બંગાળની ખાડીમાં મુખત્રિકોણ પ્રદેશ બનાવે છે.
- પશ્ચિમ તરફ વહેતી મુખ્ય નદીઓ નર્મદા, તાપી અને મહી છે જે અરબી સમુદ્રમાં ભળે છે અને તેઓ નદીમુખ બનાવે છે.
- ગોદાવરી નદી દ્વીપકલ્પીય ભારતની સૌથી મોટી નદી છે જેને દક્ષિણ ગંગા અથવા વૃદ્ધ ગંગા પણ કહેવાય છે.
- નર્મદા અને તાપી નદીઓ ફાટખીણમાંથી વહે છે.
- ભારતનો સૌથી મોટો મુખત્રિકોણ પ્રદેશ ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રા નદીઓ દ્વારા બનેલો સુંદરવન મુખત્રિકોણ પ્રદેશ છે.
- ઓડિશામાં આવેલું ચિલકા સરોવર ભારતનું ખારા પાણીનું સૌથી મોટું સરોવર છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- ભારતની જમીન અને તેના પ્રકારો.
- ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ દ્વારા ભારતની જમીનને આઠ મુખ્ય પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવી છે.
- કાંપની જમીન ભારતનો સૌથી મોટો વિસ્તાર આવરી લે છે જે કુલ ભૌગોલિક વિસ્તારના આશરે ૪૦ થી ૪૩ ટકા છે.
- કાંપની જમીન પોટાશથી સમૃદ્ધ હોય છે પરંતુ તેમાં ફોસ્ફરસ અને નાઈટ્રોજનનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે.
- કાળી જમીનને રેગુર જમીન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે જે જ્વાળામુખી ખડકોના ઘસારાથી બની છે.
- અહીં પરીક્ષામાં પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે છે, ખાસ ધ્યાન રાખો.
- કાળી જમીન કપાસના પાક માટે સૌથી વધુ અનુકૂળ હોવાથી તેને કાળી કપાસની જમીન પણ કહે છે.
- કાળી જમીનમાં ભેજ સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા ખૂબ ઊંચી હોય છે અને સુકાય ત્યારે તેમાં તિરાડો પડે છે, જેને સ્વયં ખેડાતી જમીન કહે છે.
- લાલ જમીનનો લાલ રંગ તેમાં રહેલા આયર્ન ઓક્સાઇડના વ્યાપક પ્રસારને કારણે હોય છે.
- લેટેરાઇટ જમીન વધુ વરસાદ અને ઊંચા તાપમાનવાળા વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદના લીધે થતી જમીનના ધોવાણ પ્રક્રિયાથી બને છે.
- લેટેરાઇટ જમીન કાજુ, ચા અને કોફીના પાક માટે ખૂબ જ અનુકૂળ છે અને તેનો ઉપયોગ ઈંટો બનાવવા માટે પણ થાય છે.
- રણ અથવા શુષ્ક જમીન રેતાળ હોય છે અને તેમાં દ્રાવ્ય ક્ષારોનું પ્રમાણ વધુ હોય છે પરંતુ ભેજ અને સેન્દ્રીય પદાર્થોનો સખત અભાવ હોય છે.
- પીટ અથવા દલદલીય જમીન વધુ વરસાદ અને ઊંચા ભેજવાળા વિસ્તારોમાં જૈવિક પદાર્થોના સંચયથી બને છે.
- પર્વતીય અથવા જંગલની જમીન હિમાલય અને પર્વતીય વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે જે સેન્દ્રીય પદાર્થોથી સમૃદ્ધ હોય છે.
- તો મિત્રો, આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- ભારતની આબોહવા અને ચોમાસું.
- ભારતની આબોહવા મુખ્યત્વે ઉષ્ણકટિબંધીય મોસમી આબોહવા છે.
- મોસમ શબ્દ અરબી ભાષાના શબ્દ મૌસિમ પરથી ઉતરી આવ્યો છે જેનો અર્થ ઋતુ થાય છે.
- ચોમાસું એ મોસમી પવનો છે જે ઋતુ બદલાતા દર છ મહિને પોતાની દિશા ઉલટાવે છે.
- ઉનાળામાં એશિયાના ભૂખંડ પર અને તિબેટના ઉચ્ચપ્રદેશ પર તીવ્ર ગરમીને કારણે હળવા દબાણનું કેન્દ્ર રચાય છે.
- આંતર-ઉષ્ણકટિબંધીય અભિસરણ ક્ષેત્રનું ઉનાળામાં ઉત્તર તરફ ખસવું નૈઋત્યના મોસમી પવનોને ભારતમાં ખેંચી લાવે છે.
- નૈઋત્યના મોસમી પવનો સમુદ્ર પરથી વાતા હોવાથી પુષ્કળ ભેજ લઈને આવે છે અને જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ભારતમાં ભારે વરસાદ લાવે છે.
- આ મુદ્દાની ખાસ નોંધ લેજો.
- શિયાળામાં જમીન પરથી સમુદ્ર તરફ વાતા પવનોને ઈશાન કોણના પવનો અથવા પાછા ફરતા મોસમી પવનો કહે છે.
- ઈશાન કોણના પાછા ફરતા મોસમી પવનો બંગાળની ખાડી પરથી ભેજ મેળવીને શિયાળામાં તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશના કિનારે વરસાદ આપે છે.
- અત્યંત વેગીલા પવનો જે વાતાવરણમાં ઉંચાઈ પર પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ વહે છે તે ભારતના ચોમાસાને અને શિયાળાને સીધી અસર કરે છે.
- ઉનાળામાં સક્રિય થતો ઉષ્ણકટિબંધીય પૂર્વીય જેટ પ્રવાહ નૈઋત્યના ચોમાસાને ભારતમાં વિકસાવવામાં મદદ કરે છે.
- પશ્ચિમી વિક્ષોભ ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં ઉદ્ભવે છે અને શિયાળામાં ઉત્તર ભારતના મેદાનોમાં વરસાદ લાવે છે.
- અલ નીનોની અસરને કારણે પ્રશાંત મહાસાગરનું પાણી ગરમ થાય છે, જે ભારતના ચોમાસાને નબળું પાડે છે અને વરસાદ ઘટાડે છે.
- લા નીનાની ઘટના ભારતના ચોમાસા માટે ફાયદાકારક છે જે ભારતમાં સારો અને ભારે વરસાદ લાવે છે.
- ભારતમાં વરસાદનું વિતરણ અસમાન છે, પશ્ચિમ ઘાટની પશ્ચિમ બાજુ અને ઈશાન ભારતમાં સૌથી વધુ વરસાદ પડે છે.
- નકારાત્મક ગુણ અંગે ખાસ નોંધ.
- વિદ્યાર્થી મિત્રો, અહીં ભૂગોળના એવા કેટલાક અટપટા મુદ્દાઓ છે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ ઉતાવળમાં ભૂલ કરે છે અને ૦.૨૫ ગુણ ગુમાવે છે. આ બાબતો ખાસ યાદ રાખજો.
- ખાદર અને ભાંગરમાં મૂંઝવણ ન અનુભવતા, ખાદર એ નદીઓ દ્વારા પથરાતો નવો કાંપ છે જે વધુ ફળદ્રુપ છે, જ્યારે ભાંગર એ જૂનો કાંપ છે જેમાં કંકર જોવા મળે છે.
- નર્મદા અને તાપી નદીઓ પશ્ચિમ તરફ વહી અરબી સમુદ્રને મળે છે, પરંતુ તેઓ મુખત્રિકોણ પ્રદેશ નથી બનાવતી, તેઓ નદીમુખ બનાવે છે.
- ભારતનું સૌથી દક્ષિણ બિંદુ મુખ્ય ભૂમિ પર પૂછાય તો કન્યાકુમારી આવે, પરંતુ ભારતનું સંપૂર્ણ સૌથી દક્ષિણ બિંદુ પૂછાય તો આંદામાન-નિકોબારમાં આવેલ ઇન્દિરા પોઇન્ટ જવાબ આવશે.
- પાલ્ક સમુદ્રધુની નામ સાંભળીને પાકિસ્તાન પસંદ ન કરતા, તે ભારત અને શ્રીલંકાને અલગ કરતી સમુદ્રધુની છે.
- શિયાળામાં તમિલનાડુમાં વરસાદ નૈઋત્યના ચોમાસાથી નહિ, પરંતુ ઈશાન કોણના પાછા ફરતા મોસમી પવનોથી આવે છે.
- આ પુનરાવર્તનના મુદ્દાઓને બે થી ત્રણ વાર સાંભળજો, તમારો આ વિષય પૂરેપૂરો પાકો થઈ જશે. પરીક્ષા સારથી સાથે જોડાયેલા રહેવા બદલ આભાર. આપને ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ.
