ખાસ નોંધ: ઓડિયો રિવિઝન માત્ર એપમાં ઉપલબ્ધ છે
અહીં આપેલી મેગા રિવિઝન નોટ્સ તમે વાંચી શકો છો. જો તમે આ નોટ્સને મુસાફરી કરતા અથવા કામ કરતા ઓડિયો સ્વરૂપે સાંભળવા માંગતા હોવ, તો હમણાં જ આપણી 'પરીક્ષા સારથી' એપ પ્લેસ્ટોર પરથી ડાઉનલોડ કરો.
એપ ડાઉનલોડ કરો
- નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષા સારથીમાં તમારું સ્વાગત છે.
- આજે આપણે મહાન વિભૂતિઓનું વિસ્તૃત પુનરાવર્તન કરીશું.
- તો ચાલો, શરૂઆત કરીએ.
- આજે આપણે ડૉ. બી. આર. આંબેડકર વિશે ચર્ચા કરીશું.
- ડૉ. ભીમરાવ રામજી આંબેડકરનો જન્મ ૧૪ એપ્રિલ ૧૮૯૧ના રોજ મધ્ય પ્રદેશના મહુમાં એક દલિત પરિવારમાં થયો હતો.
- તેમના પિતા રામજી સકપાલ લશ્કરી અધિકારી હતા અને માતાનું નામ ભીમાબાઈ હતું, તેઓ તેમના માતા-પિતાનું ૧૪મું સંતાન હતા અને મૂળ મહારાષ્ટ્રના અંબાડવેના વતની હતા.
- તેમનું મૂળ નામ સકપાલ હતું પરંતુ તેમના પિતાએ નામ બદલીને અંબાડવેકર રાખ્યું હતું.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: તેમના બ્રાહ્મણ શિક્ષક કૃષ્ણાજી કેશવ આંબેડકરે શાળાના રેકોર્ડમાં તેમની અટક અંબાડવેકરથી બદલીને આંબેડકર કરી હતી.
- વર્ષ ૧૯૧૩માં બરોડાના સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા તરફથી શિષ્યવૃત્તિ મેળવીને તેઓ ન્યુયોર્કની કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે ગયા હતા.
- ભારતની બહારથી પીએચડી (Ph.D.) ની ડિગ્રી મેળવનાર તેઓ પ્રથમ ભારતીય હતા.
- વર્ષ ૧૯૧૬માં તેમણે બરોડા રજવાડાના સંરક્ષણ સચિવ તરીકે કાર્ય કર્યું હતું, જ્યાં જાતિગત ભેદભાવના કારણે તેમણે નોકરી છોડી દીધી હતી.
- તેમણે મુંબઈની સિડનહામ કોલેજ ઓફ કોમર્સ અને ઈકોનોમિક્સમાં શિક્ષક તરીકે પણ સેવા આપી હતી.
- તેમણે 'મૂકનાયક' નામનું સાપ્તાહિક જર્નલ શરૂ કર્યું હતું અને પછાત વર્ગોના શિક્ષણ માટે બહિષ્કૃત હિતકારિણી સભાની સ્થાપના કરી હતી.
- વર્ષ ૧૯૩૨માં પૂના કરાર (Poona Pact) થયો હતો, જેમાં દલિત વર્ગ માટે વિધાનસભામાં અનામતની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.
- તેમણે ઓગસ્ટ ૧૯૩૬માં ઈન્ડિપેન્ડન્ટ લેબર પાર્ટીની સ્થાપના કરી હતી, જેને બોમ્બેની ચૂંટણીમાં ૧૪ બેઠકો મળી હતી.
- પરીક્ષા માટે ખાસ નોંધ: ભારતની રિઝર્વ બેંક (RBI) ની ૧૯૩૫માં સ્થાપનામાં ડૉ. આંબેડકરે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.
- સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ કાયદા મંત્રી અને ભારતીય બંધારણની ખરડા સમિતિના અધ્યક્ષ ડૉ. આંબેડકર હતા.
- વર્ષ ૧૯૫૫માં વહીવટી સરળતા માટે મધ્ય પ્રદેશ અને બિહારના વિભાજનનો પ્રસ્તાવ મૂકનાર તેઓ પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.
- ભારતમાં કામના કલાકો ૧૪ થી ઘટાડીને ૮ કલાક કરાવવામાં ડૉ. આંબેડકરે મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો.
- કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં પાઠ્યપુસ્તક તરીકે વપરાતી તેમની આત્મકથાનું નામ 'વેઇટિંગ ફોર અ વિઝા' (Waiting for a Visa) છે.
- વર્ષ ૧૯૩૬માં 'ધી એનિહિલેશન ઓફ કાસ્ટ' અને ૧૯૪૬માં 'હુ વેર ધી શુદ્રાસ' (Who Were the Shudras?) જેવા પ્રખ્યાત પુસ્તકો તેમણે લખ્યા હતા.
- વર્ષ ૧૯૫૧માં હિન્દુ કોડ બિલના વિરોધ બાદ તેમણે કેબિનેટમાંથી રાજીનામું આપ્યું હતું.
- વર્ષ ૧૯૫૬માં તેમણે બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કર્યો હતો અને ૬ ડિસેમ્બર ૧૯૫૬ના રોજ મધુપ્રમેહ (ડાયાબિટીસ) ની બીમારીથી તેમનું અવસાન થયું હતું.
- પ્રખ્યાત લેખક શશિ થરૂરે તેમના જીવન પર 'આંબેડકર: અ લાઈફ' નામનું જીવનચરિત્ર લખ્યું છે.
- આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- હવે જ્યોતિબા ફૂલે વિશે જાણીએ.
- જ્યોતિરાવ ગોવિંદરાવ ફૂલેનો જન્મ ૧૧ એપ્રિલ ૧૮૨૭ના રોજ મહારાષ્ટ્રના પુણેમાં માળી સમુદાયમાં થયો હતો.
- તેમના પિતાનું નામ ગોવિંદરાવ ફૂલે અને માતાનું નામ ચિમનાબાઈ હતું.
- વર્ષ ૧૮૪૮માં એક બ્રાહ્મણ મિત્રના લગ્નમાં ઉચ્ચ વર્ગ દ્વારા થયેલા અપમાન બાદ તેમણે સામાજિક અસમાનતા સામે લડવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: જ્યોતિબા ફૂલેએ તેમના પત્ની સાવિત્રીબાઈ ફૂલે સાથે મળીને ૧૮૪૮માં પુણેમાં છોકરીઓ માટે ભારતની પ્રથમ શાળાની સ્થાપના કરી હતી.
- અસ્પૃશ્ય લોકો માટે 'દલિત' શબ્દનો સૌપ્રથમ પ્રયોગ જ્યોતિબા ફૂલેએ કર્યો હતો.
- સમાજમાંથી જ્ઞાતિ આધારિત ભેદભાવ દૂર કરવા ૨૪ સપ્ટેમ્બર ૧૮૭૩ના રોજ તેમણે સત્યશોધક સમાજની સ્થાપના કરી હતી.
- મહિલાઓ પર થતા અત્યાચારો અને બાળહત્યા અટકાવવા માટે તેમણે ૧૮૬૩માં પુણેમાં બાળહત્યા પ્રતિબંધક ગૃહની સ્થાપના કરી હતી.
- તેમણે ૧૮૫૪માં વિધવાઓ અને નિરાધાર બાળકોના રક્ષણ માટે એક આશ્રમ (અનાથાશ્રમ) પણ સ્થાપ્યો હતો.
- વર્ષ ૧૮૮૨માં શિક્ષણ પંચ સમક્ષ તેમણે પછાત વર્ગના શિક્ષણ અને ગામડાઓમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ ફરજિયાત કરવા માટે રજૂઆત કરી હતી.
- પરીક્ષા માટે અગત્યનું: ૧૮૭૩માં તેમણે 'ગુલામગિરી' નામનું પ્રખ્યાત પુસ્તક લખ્યું હતું જે સામાજિક સુધારણા માટે ઉત્તમ સાહિત્ય ગણાય છે.
- સામાજિક સમાનતાના પ્રચાર માટે સત્યશોધક સમાજના મુખપત્ર તરીકે તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ૧૮૭૭માં 'દીનબંધુ' નામનું મરાઠી સમાચારપત્ર શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
- વર્ષ ૧૮૮૮માં તેમના નિઃસ્વાર્થ સામાજિક કાર્યોને બિરદાવવા માટે તેમને 'મહાત્મા' નું બિરુદ આપવામાં આવ્યું હતું.
- ખેડૂતોના અધિકારો, સહકારી મંડળીઓની સ્થાપના અને ખેતીમાં સુધારા માટે પણ તેમણે આજીવન સંઘર્ષ કર્યો હતો.
- આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- હવે સ્વામી વિવેકાનંદ અને રવીન્દ્રનાથ ટાગોર વિશે જાણીએ.
- સ્વામી વિવેકાનંદનું શૈક્ષણિક દર્શન વ્યક્તિના સર્વાંગી વિકાસ અને ચારિત્ર્ય નિર્માણ પર આધારિત છે, જેને તેઓ માનવ-ઘડતર શિક્ષણ (Man-Making Education) કહેતા.
- વર્ષ ૧૮૯૩માં શિકાગોમાં ભરાયેલી વિશ્વ ધર્મ પરિષદ (Parliament of the World's Religions) માં સ્વામી વિવેકાનંદે ભારતીય દર્શન અને સંસ્કૃતિનો પ્રચાર કર્યો હતો.
- વર્ષ ૧૮૯૭માં તેમણે સમાજ સેવા, શિક્ષણ અને આધ્યાત્મિક જાગૃતિના ઉદ્દેશ્યથી રામકૃષ્ણ મિશનની સ્થાપના કરી હતી.
- ભક્તિ યોગ, ઈન્સ્પાયર્ડ ટોક્સ (૧૯૦૯), પ્રેક્ટિકલ વેદાંત અને ધ ઈસ્ટ અને ધ વેસ્ટ તેમના જાણીતા પુસ્તકો છે.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનો જન્મ ૭ મે ૧૮૬૧ના રોજ કલકત્તાના જોરાસાંકો ઠાકુર બારી ખાતે થયો હતો.
- તેમના પિતા દેવેન્દ્રનાથ ટાગોર બ્રહ્મોસમાજના અગ્રણી નેતા હતા અને દાદાનું નામ દ્વારકાનાથ ટાગોર હતું.
- ટાગોરને ગુરુદેવ, કવિગુરુ, બિસ્વકવિ અને બંગાળના કવિ (Bard of Bengal) જેવા નામોથી ઓળખવામાં આવે છે.
- વર્ષ ૧૮૬૩માં તેમના પિતાએ સ્થાપેલા શાંતિનિકેતન ધ્યાનના કેન્દ્રને ટાગોરે પાછળથી વિશ્વભારતી યુનિવર્સિટી તરીકે વિકસાવ્યું હતું.
- પરીક્ષા માટે અગત્યનું: ૧૯૧૩માં તેમના કાવ્યસંગ્રહ 'ગીતાંજલિ' માટે તેમને સાહિત્યનો નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યો હતો, અને આ પુરસ્કાર મેળવનાર તેઓ પ્રથમ બિન-યુરોપિયન હતા.
- ટાગોરે બે દેશોના રાષ્ટ્રગીત લખ્યા છે, ભારતનું જન ગણ મન અને બાંગ્લાદેશનું આમાર સોનાર બાંગ્લા, જ્યારે શ્રીલંકાનું રાષ્ટ્રગીત પણ તેમનાથી પ્રેરિત છે.
- પશ્ચિમ બંગાળના રાજ્યગીત તરીકે ટાગોરની રચના 'બાંગ્લાર માટી બાંગ્લાર જોલ' નો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે.
- ગોરા, ઘરે-બાઈરે, ચોખેર બાલી અને નષ્ટનીર જેવી પ્રખ્યાત નવલકથાઓ તેમણે લખી હતી.
- ધ હંગ્રી સ્ટોન્સ અને કાબુલીવાલા તેમની ખૂબ જ પ્રખ્યાત ટૂંકી વાર્તાઓ છે.
- આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- હવે મહાત્મા ગાંધી અને દાદાભાઈ નવરોજી વિશે જાણીએ.
- મહાત્મા ગાંધીજીનો જન્મ ૨ ઓક્ટોબર ૧૮૬૯ના રોજ પોરબંદરમાં થયો હતો.
- વર્ષ ૧૮૯૩માં તેઓ વકીલાત માટે દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા અને ૨૧ વર્ષ ત્યાં રહ્યા હતા.
- વર્ષ ૧૮૯૯માં બોઅર યુદ્ધ દરમિયાન તેમણે તબીબી સહાય માટે સ્વયંસેવક એમ્બ્યુલન્સ કોર્પ્સની (Volunteer Ambulance Corps) સ્થાપના કરી હતી.
- વર્ષ ૧૯૧૪માં લંડનમાં પ્લ્યુરસી (Pleurisy) ની બીમારી વખતે ડૉ. થોમસ એલિસને ગાંધીજીની સારવાર કરી હતી અને તેમને આહાર બદલવાની સલાહ આપી હતી.
- વર્ષ ૧૯૨૪માં પુણેની સસૂન જનરલ હોસ્પિટલમાં કર્નલ મેડોક દ્વારા ગાંધીજીના આંત્રપુચ્છ (એપેન્ડિસાઈટિસ) નું ઓપરેશન કરવામાં આવ્યું હતું.
- વર્ષ ૧૯૧૯માં ડૉ. એ. કે. દલાલે ગાંધીજીની મસા (Piles) ની સર્જરી કરી હતી અને તેમના કહેવાથી ગાંધીજીએ બકરીનું દૂધ પીવાનું શરૂ કર્યું હતું.
- ખાસ ધ્યાન રાખો: ૧૯૩૦માં મીઠાના કરના વિરોધમાં ગાંધીજીએ ૪૦૦ કિલોમીટર લાંબી ઐતિહાસિક દાંડી યાત્રા કાઢી હતી.
- વર્ષ ૧૯૩૪માં પુણેની યરવડા જેલમાં ગાંધીજીએ 'સોંગ્સ ફ્રોમ પ્રિઝન' (Songs from Prison) નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું.
- દાદાભાઈ નવરોજીને ભારતના ભીષ્મ પિતામહ (Grand Old Man of India) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
- વર્ષ ૧૮૯૨માં બ્રિટિશ સંસદના હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં લિબરલ પાર્ટી તરફથી ચૂંટાનાર તેઓ પ્રથમ ભારતીય સભ્ય હતા.
- તેમણે બ્રિટિશ શોષણને ખુલ્લું પાડતો સંપત્તિના નિકાલનો સિદ્ધાંત (Drain of Wealth Theory) આપ્યો હતો.
- તેમણે 'પોવર્ટી અને અન-બ્રિટિશ રૂલ ઇન ઇન્ડિયા' નામનું ઐતિહાસિક પુસ્તક લખ્યું હતું અને તેઓ ત્રણ વખત ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રમુખ રહ્યા હતા.
- આ હતા કેટલાક અગત્યના મુદ્દા, હવે આગળના વિષય તરફ વધીએ.
- હવે ઝવેરચંદ મેઘાણી વિશે જાણીએ.
- ઝવેરચંદ કાલિદાસ મેઘાણીનો જન્મ ૨૮ ઓગસ્ટ ૧૮૯૬ના રોજ ચોટીલામાં એક જૈન પરિવારમાં થયો હતો, તેઓ પહાડનું બાળક તરીકે પણ ઓળખાવતા.
- મહાત્મા ગાંધીજીએ તેમની રચનાઓથી પ્રભાવિત થઈને તેમને રાષ્ટ્રીય શાયરનું ગૌરવવંતુ બિરુદ આપ્યું હતું.
- તેમનું પહેલું પુસ્તક ૧૯૨૨માં પ્રકાશિત થયેલ 'કુરબાની ની કથા' હતું, જે ટાગોરની બંગાળી કૃતિ 'કથા-ઓ-કાહિની' નો અનુવાદ હતું.
- લોકસાહિત્યમાં તેમનું સૌથી મોટું સંશોધન પ્રદાન 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' છે, જે ૧૯૨૩ થી ૧૯૨૭ વચ્ચે પાંચ ભાગમાં પ્રકાશિત થઈ હતી.
- તેમણે જોગીદાસ ખુમાણ અને વીર રામવાળા જેવા બહારવટિયાઓના જીવન પર 'સોરઠી બહારવટિયા' ના ત્રણ ભાગ ૧૯૨૭-૨૮માં લખ્યા હતા.
- વર્ષ ૧૯૨૭માં પ્રકાશિત 'કંકાવટી' પુસ્તક ગુજરાતની સ્ત્રીઓના ૪૫ વ્રતોની કથાઓનો અનોખો સંગ્રહ છે.
- પરીક્ષા માટે અગત્યનું: ૧૯૩૦માં 'સિંઘુડો' નામનો દેશભક્તિ કાવ્યસંગ્રહ લખવા બદલ તેમને બે વર્ષની જેલની સજા થઈ હતી અને આ સંગ્રહ બ્રિટિશ સરકારે જપ્ત કર્યો હતો.
- ગોળમેજી પરિષદમાં જતા ગાંધીજીના મનોભાવને રજૂ કરતી 'છેલ્લો કટોરો ઝેરનો આ પી જજો બાપુ' કવિતા તેમણે જ લખી હતી.
- વર્ષ ૧૯૨૮માં તેમણે 'ચારણ કન્યા' નામની અમર રચના લખી હતી, જેમાં સિંહ સામે લડતી ૧૪ વર્ષની ચારણ બાળકીની શૌર્યકથા છે.
- વર્ષ ૧૯૨૮માં લોકસાહિત્ય ક્ષેત્રે તેમના શ્રેષ્ઠ સંશોધન માટે તેમને પ્રતિષ્ઠિત રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક એનાયત થયો હતો.
- વર્ષ ૧૯૪૬માં તેમના પુસ્તક 'માણસાઈના દીવા' માટે તેમને મહીડા પારિતોષિક મળ્યું હતું.
- ફૂલછાબ અને સૌરાષ્ટ્ર જેવા અખબારોમાં તેમણે વર્ષો સુધી પત્રકાર અને સંપાદક તરીકે સેવા આપી હતી.
- વર્ષ ૧૯૩૨માં તેમણે તેમની નવલકથા 'સત્યની શોધમાં' લખી હતી, જે એપ્ટન સિંકલેરની નવલકથા 'સેમ્યુઅલ ધ સીકર' પર આધારિત હતી.
- જ્યારે તેમની પ્રથમ સ્વતંત્ર નવલકથા 'નિરંજન' (૧૯૩૬) છે.
- વેવિશાળ, તુલસી ક્યારો, અપરાધી, રા ગંગાજળિયો અને સોરઠ તારા વહેતા પાણી તેમની અત્યંત પ્રખ્યાત નવલકથાઓ છે.
- વર્ષ ૧૯૪૭માં લખાયેલી 'કાળચક્ર' એ ઝવેરચંદ મેઘાણીની અધૂરી રહી ગયેલી નવલકથા છે.
- ઝવેરચંદ મેઘાણીના પુત્ર વિનોદ મેઘાણીએ તેમની લોકકથાઓનું અંગ્રેજીમાં 'એ નોબલ હેરિટેજ', 'એ શેડ ક્રિમસન' અને 'ધ રૂબી શેટર્ડ' નામે ભાષાંતર કર્યું છે.
- તારીખ ૯ માર્ચ ૧૯૪૭ના રોજ બોટાદ ખાતે માત્ર ૫૦ વર્ષની વયે ઝવેરચંદ મેઘાણીનું અવસાન થયું હતું.
- નકારાત્મક ગુણ અંગે ખાસ નોંધ: મિત્રો, પરીક્ષામાં ક્યાં ગુણ કપાઈ શકે છે તે ખાસ ધ્યાનમાં લો.
- સત્યશોધક સમાજની સ્થાપના જ્યોતિબા ફૂલેએ કરી હતી, જ્યારે બહિષ્કૃત હિતકારિણી સભાની સ્થાપના ડૉ. બી. આર. આંબેડકરે કરી હતી, આ બંનેમાં ભૂલ ન કરતા.
- ઝવેરચંદ મેઘાણીનું પ્રથમ પ્રકાશિત પુસ્તક 'કુરબાની ની કથા' (૧૯૨૨) હતું જે એક અનુવાદ છે.
- તેમની પ્રથમ રૂપાંતરિત નવલકથા 'સત્યની શોધમાં' (૧૯૩૨) છે, પરંતુ જો પરીક્ષામાં તેમની પ્રથમ સ્વતંત્ર કે મૌલિક નવલકથા પૂછાય તો જવાબ 'નિરંજન' (૧૯૩૬) આવશે.
- ડૉ. આંબેડકરે 'મૂકનાયક' નામનું સાપ્તાહિક શરૂ કર્યું હતું, જ્યારે 'દીનબંધુ' અખબાર જ્યોતિબા ફૂલેની પ્રેરણાથી કૃષ્ણરાવ ભાલેકરે શરૂ કર્યું હતું, સીધું જ્યોતિબા ફૂલેએ નહીં.
- રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ગાંધીજીને મહાત્માનું બિરુદ આપ્યું હતું, જ્યારે ગાંધીજીએ ઝવેરચંદ મેઘાણીને રાષ્ટ્રીય શાયરનું બિરુદ આપ્યું હતું. આ તથ્યોને બરાબર યાદ રાખી લેજો.
- આ પુનરાવર્તનના મુદ્દાઓને બે થી ત્રણ વાર સાંભળજો, તમારો આ વિષય પૂરેપૂરો પાકો થઈ જશે.
- પરીક્ષા સારથી સાથે જોડાયેલા રહેવા બદલ આભાર. આપને ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ!
